🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:00:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षुद्र
kṣudra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षुद्र १ वि॰ [सं॰]
१. कृपण । कंजूस ।
२. अधम । नीच ।
३. अल्प । छोटा या थोड़ा ।
४. क्रूर । खोटा ।
५. दरिद्र । निर्धन ।
क्षुद्र २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चावल का कण ।
१. मधुमक्खी या बर्रे [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुद्र mf(आ)n. (compar. क्षोदीयस्, superl. ˚दिष्ठ, qq.vv.) minute, diminutive, tiny, very small, little, trifling, AV.; VS. xiv, 30; TBr. iii; ŚBr.; ChUp.; AitUp.; Yājñ. &c.
mean, low, vile, Mn. vii, 27; Yājñ. i, 309; MBh. &c.
wicked (said in joke), Mālav.
niggardly, avaricious, L.
cruel, L.
poor, indigent, L.
क्षुद्र (अस्), m. a small particle of rice, L.
= -रोग (q.v.), Suśr.
= -पनस (q.v.), L.
क्षुद्र (अम्), n. a particle of dust, flour, meal, RV. i, 129, 6 and viii, 49, 4;
क्षुद्र [cf. Lith. kūdikis, ‘an infant’; Pers. كودك kūdak, ‘small a boy’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (330,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुद्र a. [क्षुद्-कर्तरि रक्] (compar. क्षोदीयस्; superl. क्षोदिष्ठ) 1 Minute, small, tiny, little, trifling. --2 Mean, low, vile, base; क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने Ku. 1. 12. --3 Wicked. --4 Cruel. --5 Poor, indigent. --6 Miserly, niggardly; Me. 17. --7 Diminutive, short. --8 Trifling, insignificant. --9 Unimportant, minor. --द्रः 1 A small particle of rice. --2 A bee or wasp. --द्रा 1 A bee. --2 A fly or gnat. --3 A woman maimed or crippled. --4 A quarrelsome woman. --5 A prostitute, whore, harlot; उपसृष्टा इव क्षुद्राधिष्ठितभवनाः K. 107. --6 A base or despicable woman. --7 A dancing girl. --द्रं Ved. A particle of dust, flour, meal. --Comp. --अंजनं a kind of unguent applied to the eyes in certain diseases. --अंत्रः the small cavity of the heart. --उलूकः a small owl. --कंबुः a small shell. --कुलिशः a precious stone. --कुष्ठं a mild form of leprosy. --घंटिका {1} small bell. {2} a girdle of small bells. --चंदनं red sandal-wood. --जंतुः any small animal. --तंडुलः a grain of rice. --दंशिका a small gadfly. --बुद्धि a. low-minded, mean. --रसः [] honey. --रोगः a minor disease; (44 are enumerated by Suśruta). --शंखः a small conch-shell. --सुवर्णं low or bad gold; i. e. brass. --हन् m. an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुद्र स्त्री क्षुद्र--सम्प० भावे क्विप् । चूर्ण्णने “क्षुदिर क्षदि” कविक०
क्षुद्र त्रि० क्षुद--कर्त्तरि रक् । १ कृपणे २ अधमे ३ क्रूरे ४ अल्पे च मेदि० । ५ दरिद्रे हेम० । ६ तण्डुलीयशाके पु० संक्षिप्त- सा० । “क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्न” कुमा० “क्षुद्राः संत्रास- मेते विजहतु हरयः” सा० द० । “कामात्मा विषयः क्षुद्रः” मनुः । ततः अतिशायने इष्ठन् ईयसुन् रलोपे गुणः । क्षोदिष्ठ क्षोदीयस् अतिशयकृपणादौ त्रि० । “वृहत्स- हायः कार्य्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति” माघः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2381,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुद्रः, पुं, (क्षुदि + “स्फायितञ्चिवञ्चिंशकिक्षिपि- क्षुदीति” । उणां । २ । १३ । इति रक् ।) तण्डु- लावयवः । इति मंक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ डहुः । इति शब्दरत्नावली ॥ (मक्षिकाविशेषः । यदुक्तम् । “मक्षिकाः कपिलाः सूक्ष्माः क्षुद्राख्यास्तत्कृतं मधु । मुनिभिः क्षौद्रमित्युक्तं तद्वर्णात् कपिलं भवेत्” ॥)
क्षुद्रः, त्रि, (क्षुद् + “स्फायितञ्चीति” उणां । २ । १३ । इति रक् ।) कृपणः । अधमः । (यथा, कुमारे । १ । १२ । “क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वभुच्चैः शिरसां सतीव” ॥ तुच्छः । यथा, गीतायाम् । २ । ३ । “क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोतिष्ठ परन्तप !” ॥) क्ररः । अल्पः । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । आरण्ययात्रापर्व्वणि । १० । २४ । “तं भीमः समरश्लाघी बलेन बलिनाम्बरः । जघान पशुमारेण व्याध्रः क्षुद्रमृगं यथा” ॥) दरिद्रः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-240-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षुद्र" आता है (31)
नीच जाति, गुण, कर्म या किसी और बात में घटकर वा न्यून । क्षुद्र । तुच्छ । अ…खुल्ल क्षुद्र । नीचन्यक्ष निकृष्ट । अधम । क्षुद्रअरम क्षुद्र । नीचअकुलीन बुरे कुल का । नीच कुल का । तुच्छ वंश में उत्पन्न । कमीना । क्षुद्रक्षुद्रक क्षुद्र । निम्नओछा जो गंभीर न हो । जो उच्चाशय न हो । तुच्छ । क्षुद्र । छिछोरा । बुरा । खो…पोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचअदना तुच्छ । छोटा । क्षुद्र । नीचगदाई तुच्छ । नीच । क्षुद्रटुंच क्षुद्र । तुच्छ । टुच्चा । मुहा॰—टुंच भिड़ाना = थोड़ी पूँजी से काम करन…कमीना ओछा । नीच । क्षुद्रछिछोरा क्षुद्र । ओछा । जो गंभीर या सौम्य न हो । नीच प्रकृति कानीचाशय तुच्छ विचार का । क्षुद्र । ओछालाघवकारी क्षुद्र । अपमानजनक । अशोभनबहिव्यसनी लंपट । क्षुद्र । अविनयी । निम्नकृपण कंजूस । सूम । अनुदार । कदर्यदग्ध जल या जलाया हुआजघन्य अंतिम । चरमतुच्छ भीतर के खाली । खोखला । निःसार । शून्यन्यून कम । थोडा़ । अल्पफल्गु असार । जिसमें कुछ तत्व न होसंकीर्ण जो अधिक चौड़ या विस्तृत न हो । संकुचित । तंग । सँकराहताश जिसे आशा न रह गई हो । निराश । नाउम्मीदनैकृतिक दुसरे की हानि करके निष्ठुर जीविका करनेवाला । निष्ठुरअपुष्कल बहुत नहीं । थोडा़मुआ मृत । मरा हुआ । गतप्राणसफीफ अल्प । थोड़ा । क्रम । हलकाछिछला वि वि॰ स्त्री॰ छिछली (पानी की सतह) जो गहरी न हो । उथला । जैसे,—छिछला प…नान्ह † वि॰नान्हा पु † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬