🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:07:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दग्ध
dagdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दग्ध १ वि॰ [सं॰]
१. जल या जलाया हुआ ।
२. दुःखित । जिसे कष्ट पहुँचा हो । जैसे, दग्धहृदय ।
३. कुम्हलाया हुआ । म्लान । जैसे, दग्ध आनन ।
४. अशुभ । जैसे, दग्ध योग ।
५. क्षुद्र । तुच्छ । विकृष्ट । जैसे, दग्धदेह, दग्धउदर, दग्धजठर ।
६. शुष्क । नीरस । बेस्वाद (को॰) । ७ बुभुक्षित । क्षुधाग्रस्त (को॰) ।
८. चतुर । चालाक । विदग्ध (को॰) ।
दग्ध २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार की घास जिसे कतृण भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दग्ध mfn. (√ दह्) burnt, scorched, consumed by fire, AV. iv, xviii; KātyŚr.; Mn. &c.
tormented, pained, consumed by grief or hunger, distressed, Ṛtus. i, 10; Amar. 24; Rājat.
dry, insipid, Śikṣ.
inauspicious, PSarv.
miserable, execrable, Daś. vii, 290; Kād.
दग्ध n. cauterisation (cf. अग्नि-), Suśr. i, 11 f.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (466,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दग्ध, --दग्धिका See under दह.
दग्ध p. p. [दह्-क्त] 1 Burnt, consumed by fire. --2 (Fig.) Consumed by grief, tormented, distressed. --3 Famished. --4 Inauspicious, as in दग्धयोग. --5 Dry, tasteless, insipid --6 Wretched, accursed, vile. (used as a term of abuse before a word); नाद्यापि मे दग्धदेहः पतति U. 4; अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात्पातकं महत् H. 1. 68; [] so दग्धजठरस्यार्थे Bh. 3. 8. --7 Cunning (विदग्ध). --ग्धा 1 The quarter where the sun remains overhead. --2 A lunar day or तिथि on which it is considered inauspicious or unlucky to do any act. --ग्धं 1 Burning. --2 Cauterizing. --Comp. --काकः a raven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0554-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दग्ध त्रि० दह--क्त । कृतदाहे १ भस्मीकृते “दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः” सा० द० । “सर्वं स्याद् दग्धमामिषम्” कर्मलोचनम् । देहस्वाग्निदाह- भेदाः सुश्रुते उक्ता यथा “अत ऊर्द्ध्वमितरथा दग्धलक्षणं वक्ष्यामः । तत्र स्निग्धं रूक्षं वा श्रित्य द्रव्यमग्निर्दहति । अग्निसन्तप्तो हि स्नेहः सूक्ष्मसिरानुसारित्वात्त्वगादीननुप्रविश्याशु दहति । तस्मात् स्नेहदग्धेऽधिका रुजो भवन्ति । तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धञ्चेति चतुर्विधमग्नि- दग्धम् । तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत्प्लुष्टम् । यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेदनाश्चिरा- च्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धम् । सम्यग्दग्धमनवगाढं ताल- फलवर्णं सुसंस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तञ्च । अतिदग्धे मांसा- वलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमति- मात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति व्रणश्चास्य क्षिरेण रोहति रूढश्च विवर्णो भवति । तदेतच्चतुर्विध- [] मग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति । भवति चात्र । अग्निना कोपितं रक्तं भृशं जन्तोः प्रकुप्यति । ततस्ते- नैव वेगेन पित्तमस्याभ्युदीर्य्यते । तुल्यवीर्य्ये उभे ह्येते रसतो द्रव्यतस्तथा । तेनास्य वेदनास्तीव्राः प्रकृत्या च विदह्यते । स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च वर्द्धते” सुश्रु० । तिथिभेदेन युक्ते २ चन्द्राश्रितराशौ पु० । “मृगसिंहौ तृतीयायां प्रथमायां तुलामृगौ । पञ्चम्यां बुधराशी द्वौ सप्तम्यां चापचन्द्रभे । नवम्यां सिंहकीटाख्यावेकादश्यां गुरोर्गृहे । वृषमीनौ त्रयोदश्यां दग्धसंज्ञास्त्वमी गृहाः । दग्धसद्मनि यत् कर्म कृतं सर्वं विनश्यति” ज्यो० त० । ३ वारभेदेन युक्ते नक्षत्रभेदे न० । “याम्यं त्वाष्ट्रं वैश्यदेवं धनिष्ठार्य्यम्णं ज्येष्ठान्त्यं रवेर्दग्धभं स्यात्” ज्यो० त० । ४ वारभेदयुक्ते तिथिभेदे स्त्री “एकादशी चेन्दुवारे द्वादशी चार्कवासरे । षष्ठी वृहस्पतेर्वारे तृतीया बुधवासरे । अष्टमी शुक्रवारे च नवमी शनिवासरे । प- ञ्चमी भौमवारे च दग्धयोगाः प्रकीर्त्तिताः” नारदः । “द्वा- दश्येकादशी नागनौरीस्कन्दवसुष्वपि नवम्यां दग्धयोगा- ख्या भानुवारादितः क्रमात्” वसिष्ठः । ५ सूर्य्यचन्द्राक्रान्त- राशिभेदेन युक्ते तिथिभेदे स्त्री राजमार्त्तण्डे “द्वितीया मीनधनुषोश्चतुर्थी वृषकुम्भयोः । मेषकर्कटयोः षष्ठी कन्या- मिथुनकेऽष्टमी । दशमी वृश्चिके सिंहे द्वादशी मकरे तुले । आद्या धनुःषु शफरीषु परा द्वितीया एकान्तरे दिनकरे तिथयः प्रदग्धाः । कार्मुके च तथा कुम्भे मेषे युग्ने हरौ घटे । एषु शुक्ला द्वितीयाद्याः दग्धाः कृष्णा झषादिषु । राश्योश्चन्द्रस्य च रवेः स्थित्या वाच्यं फलं बुधैः । याः प्रोक्तास्तिथयो दग्धाः मेषादिषु च राशिषु । शुक्लास्ता विषमे राशौ समे कृष्णाः प्रकी- र्त्तिताः । एभिर्जातो न जीवेत यदि शक्रसमो भवेत् । विवाहे विधवा नारी यात्रायां मरणं भवेत् । निष्फलं कृषित्राणिज्यं विद्यारम्भे च मूर्खता । गृहप्रवेशे भङ्गः स्वाच्चूडायां मरणं ध्रुवम् । ऋणदाने फलं नास्ति व्रतदाने च निष्फले । शुभकर्माणि सर्वाणि नैव कुर्य्या- द्विचक्षणः” । उत्तरराशिषु चन्द्रस्थित्या दग्धायौ व्यक्तत्वं यथा “षष्ठी मेषकुलीरयोर्हिमकरे कन्यायुगे चाष्टमी सिंहे वृश्चिकराशिगे च दशमी तौलौ मृगे द्वादशी । चापे चाथ झषे द्विका यदि वृषे कुम्भे चतुर्थी यदा दग्धाख्या- स्तिथयो वदन्ति मुनयस्त्याज्या सदा कर्मसु” ज्यो० त० । [] दग्धादिवस्त्राद्यस्यांशभेदे फलभेदः मु० चि० उक्तो यथा “वस्त्राणां नवभागकेषु च चतुष्कोणेऽमरा राक्षसा मध्यत्र्यंशगता नरास्तु सदशे पार्श्वे च मध्याशय
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दग्धं, क्ली, कत्तृणम् । इति रत्नमाला ॥
दग्धः, त्रि, (दह्यते स्म इति । दह + क्तः ।) भस्मीकृतः । पोडा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रुष्टः २ प्लुष्टः ३ उषितः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । ९९ ॥ (यथा, मनुः । ८ । १८९ । “चौरैर्हृतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव वा । न दद्यात् यदि तस्मात् स न संहरति किञ्चन ॥”) “पत्राणामामिषं पर्णम् । गोर्वर्ज्यमामिषं क्षीरं फले जम्बीरमामिषम् । आमिषं रक्तशाकञ्च सर्व्वञ्च दग्धमामिषम् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥ (म्लानम् । यथा, अमरुशतके । २४ । “रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते ॥” चन्द्राश्रितराशिभूलकपारिभाषिकगृहम् । यथा, ज्योतिषतत्त्वे । “मृगसिंहौ तृतीयायां प्रथमायां तुलामृगौ । पञ्चम्यां बुधराशी द्वौ सप्तम्यां चापयन्त्रभे ॥ नवम्यां सिंहकोटाख्यावेकादश्यां गुरोर्गृहे । वृषमीनौ त्रयोदश्यां दग्धसंज्ञास्त्वमी गृहाः । दग्धसद्यनि यत् कर्म्म कृतं सर्व्वं विनश्यति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-672-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दग्ध" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें