🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

फल्गु
phalgu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कठूमर (जंगली गूलर) के नाम (2.4.61) काकोदुम्बरिका · मलयू · जघनेफला
सार-हीन (3.1.56) असार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फल्गु १ वि॰ [सं॰]
१. असार । जिसमें कुछ तत्व न हो ।
२. निरर्थक । व्यर्थ ।
३. क्षुद्र । छोटा ।
४. सामान्य । साधारण ।
५. कमजोर । अशक्त । उ॰—उस समय उनके कल्पना के मेत्रों के संमुख तपस्विनियों के जराजीर्ण, फल्गु मात्र अरुचिकर शरीर नाच रहे थे । —ज्ञानदान, पृ॰ १९ ।
६. असत्य (को॰) ।
७. सुंदर । रम्य । रमणीय (को॰) ।
फल्गु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वसंत ऋतु (को॰) ।
२. अबीर । गुलाल (को॰) ।
३. कठूमर । जंगली गूलर (को॰) ।
४. असत्य कथन । झूठ वचन (को॰) ।
५. ज्यौतिष में पूर्वा फाल्गुनी और उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्र (को॰) ।
६. बिहार की एक नदी का नाम । गया तीर्थ इसी नदी के किनारे हैं । यौ॰—फल्गुदा = फल्गुनदी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फल्गु mf(ऊ or उ or वी)n. reddish, red, TS.
small, minute, feeble, weak, pithless, unsubstantial, insignificant, worthless, unprofitable, useless, VS. &c. &c.
फल्गु f. Ficus Oppositifolia, L.
a red powder usually of the root of wild ginger (coloured with sappan wood and thrown over one another by the Hindūs at the Holī festival; cf. फल्गूत्सव), W.
the spring season, L.
(scil. वाच्) a falsehood, lie, L.
N. of a river flowing past Gayā, MBh.; Hariv.
फल्गु f. du. (in astrol.) N. of a Nakṣatra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (718,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फल्गु a. [फल् --उ गुक् च Uṇ. 1. 18] 1 Pithless, unessential; unsubstantial; सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु Pt. 1. --2 Worthless, useless, unimportant; Śi. 3. 76. --3 Small, minute. --4 Vain, unmeaning. --5 Weak, feeble, flimsy. --6 Untrue. --7 Beautiful, lovely. --ल्गुः f. 1 The spring season. --2 The opposite-leaved fig-tree. --3 N. of a river at Gayā. --4 A red powder of wild ginger (Mar. गुलाल) thrown by the Hindus over one another at the Holi festival. --Comp. --उत्सवः the vernal festival, commonly called Holi. --वाटिका the opposite-leaved fig-tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0784-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फल्गु त्रि० फल--उ गुक् च । १ रम्ये मेदि० २ असारे अमरः । ३ निरर्थके त्रिका० ४ मिथ्यावाक्ये शब्दर० ५ गयातीर्थस्थनद्यां स्त्री । मेदि० (फागु) इति ख्याते धूलिरूपे ६ पदार्थे ७ वलन्तसमये, जटा० । ८ काकोडुम्बरिकायाम् अमरः । फल्गुतीर्थमाहात्म्यं यथा “फलगुतीर्थं ब्रजेत् तस्मात् सर्वतीर्थात्तमोत्तमम् । मुक्तिर्भवति पितृणां कर्तृणां श्राद्धतः सदा । ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुको ह्यभवत् पुरा । दक्षिणाग्निहुतं न्यू नं तद्रजः फल्गु- तीर्थकम् । तीर्थानि यानि सर्वाणि भुवनेष्वखिलेष्वपि । तानि स्नातुं समायान्ति फल्गुतीर्थं सुरैः सह । गङ्गा- पादोदकं विष्णोः फल्गुर्ह्यादिगदाधरः । स्वयं हि द्रवरूपेण तस्माद्गङ्गधिकं विदुः । अश्वमेधमहम्राणां सहस्रं यः समाचरेत् । नासौ तत्फलमाप्नोति फल्गु- तीर्थे यदाप्नुयात्” वायुपु० गयामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4554,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फल्गु, त्रि, (फल निष्पत्तौ + “फलिपाटिनमि- मनिजनामिति ।” उणा० १ । १९ । इत्युः गुगा- गमश्च ।) असारम् । इत्यमरः । ३ । १ । ५६ ॥ (यथा, माघे । ३ । ७६ । “तरीषु तत्रत्यमफल्गु भाण्डं सांयात्रिकानावपतोऽभ्यनन्दत् ॥”) निरर्थकम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, देवीभागवते । ५ । १५ । ३२ । “न फल्गुवाक्यैः प्रतिबोधनीयो राजा तु वीरैरिति नीतिशास्त्रम् ॥”) सामान्यम् । क्षुद्रम् । यथा, भागवते । १ । १३ । ४७ । “अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥”)
फल्गुः, स्त्री, (फल निष्पत्तौ + उः । गुगागमश्च ।) गयास्थनदीभेदः । तस्या माहात्म्यादि यथा, -- सार्द्धक्रोशद्बयं मानं गयायां परिकीर्त्तितम् । पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ॥ तत्र पिण्डप्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती । नगाज्जनार्द्दनाच्चैव कूपाच्चोत्तरमानसात् ॥ एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते । तत्र पिण्डप्रदानेन पितॄणां परमा गतिः ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि ये समुद्राः सरांसि च । फल्गुतीर्थं गमिष्यन्ति वारमेकं दिने दिने ॥” इति गारुडे ८३ अध्यायः ॥ अन्यत् गयाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ काकोडम्बरिका । इत्यमरः ॥ काकडुमुर इति भाषा ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “भद्रा मलपूः फल्गुः स्यात् काकडुम्बरिका च सा ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) अस्या गुणाः । गुरुत्वम् । ग्राहित्वम् । शीत- लत्वम् । स्वादुत्वम् । तृप्तिकारित्वञ्च । इति [] राजवल्लभः ॥ रेणुभेदः । फागु इति प्रसिद्धः । मिथ्यावाक्यम् । इति शब्दरत्नावली ॥ वस- न्तर्त्तुः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-383-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें