🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:54:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुच्छ
tuccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वितान (पुं॰/नपुं॰) (3.3.121) यज्ञ · विस्तार · मन्द
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुच्छ १ वि॰ [सं॰]
१. भीतर के खाली । खोखला । निःसार । शून्य ।
२. क्षुद्र । नाचीज । उ॰—जिन्हें तुच्छ कहते हैं, उनसे भागा क्यों, तस्कर ऐसा?—साकेत, पृ॰ ३८८ ।
३. ओछा । खोटा । नीच ।
४. अल्प । थोड़ा ।
५. शीघ्र । उ॰— छिप्र सु सरवर तुच्छ लघु राजा रंभा सोइ ।—अनेकार्थ॰ पृ॰ ९८ ।
९. छोड़ा हुआ । त्यक्त (को॰) ।
७. गरीब । दरिद्र (को॰) ।
८. दयनीय । दुखी (को॰) ।
तुच्छ २ संज्ञा पुं॰
१. सारहीन छिलका । भूसी ।
२. तूतीया ।
३. नौल का पौधा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुच्छ mfn. empty, vain, small, little, trifling, BhP.; NṛsUp.; Prab.
तुच्छ n. anything trifling, ŚārṅgP. xxxi, 15
chaff, Uṇ. k.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुच्छ a. 1 Empty, void, vain, light. --2 Small, little, trifling. --3 Abandoned, deserted. --4 Low, mean, insignificant, contemptible, worthless. --5 Poor, miserable, wretched. --च्छं Chaff. --Comp. --द्रुः the castor-oil tree. --धान्यः --धान्यकः straw, chaff.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुच्छ न० तुद--सम्प० क्विप् तुदा व्यथया छति छो--क । १ पुलाके (तुष) २ हीने, उणा० । ३ शून्ये अमरः ४ अल्पे हेमच० । ५ शून्ये च त्रि० । “किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन [] नश्वरैः । अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दघरोदधेः” भाग० ७ । ७ । ३८ । ८५ नीलीवृक्षे ६ तुत्थायाञ्च भावप्र० । ७ मन्दे अलीके च त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3322-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुच्छं, क्ली, (तौति असारत्वं गच्छतीति । तु + “छोऽदिकचिभ्यां शुतुभ्यान्तु कित् पीपूङोः स्वश्चा ।” २ । ३३ । उणादिकोषटीकाधृतसूत्रात् छः स च कित् ।) पुलाकजम् । इत्युणादिकोषः ॥ भुषि इति भाषा ॥
तुच्छः, त्रि, (तुद् + क्विप् । तेन तं वा छ्यतीति । छो + कः ।) शून्यः । इत्यमरः । ३ । १ । ५६ ॥ हीनः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, भागवते । ७ । ७ । ४५ । “किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः ॥”) अल्पः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ६२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-631-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुच्छ" आता है (59)
नीच जाति, गुण, कर्म या किसी और बात में घटकर वा न्यून । क्षुद्र । तुच्छ । अ…निकृष्ट बुरा । अधम । नीच । तुच्छअगण्य न गिनने योग्य । सामान्य । तुच्छक्षुद्रल (रोग और जानवर के लिये विशेषतः प्रयुक्त) मामूली । तुच्छ । बहुत छोटाअप्रभ कांति या तेजस्विताहीन । हतप्रभ । २, तुच्छ । नीचतृणप्राय तृणवत् । तिनके जैसा । तुच्छवानरापसद उपेक्षणीय । तुच्छओछा जो गंभीर न हो । जो उच्चाशय न हो । तुच्छ । क्षुद्र । छिछोरा । बुरा । खो…पोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचहेच तुच्छ । नाचीज । किसी गिनती में नहींअछोप पु वि॰ आच्छादनरहित । नंगा । नीच । तुच्छ । दीनअदना तुच्छ । छोटा । क्षुद्र । नीचउनवर पु वि॰ न्यून । कम । तुच्छगदाई तुच्छ । नीच । क्षुद्रजलील तुच्छ । बेकदरटुंच क्षुद्र । तुच्छ । टुच्चा । मुहा॰—टुंच भिड़ाना = थोड़ी पूँजी से काम करन…फोकट तुच्छ । जिसका कुछ मुल्य न हो । निःसार । व्यर्थहकीर जिसका कुछ महत्व न हो । बहुत छोटा । तुच्छ । नाचीजनगण्य जो गणना करेन के योग्य न हो । बहुत ही साधारण या गया बीता । तुच्छ । जैसे…नाचीज तुच्छ । पोचफोकरा पु वि॰ बेकार । निस्तार । तुच्छटुच्चा तुच्छ । ओछा । नीच । नीचाशय । छिछोरा । क्षुद्र प्रकृति का । कमीना । शोह…निरहेल † वि॰ अनादृत । तुच्छ । जिसकी कोई कदर न होबापुरा तुच्छ । जिनकी कोई गिनती न होसटरपटर छोटा मोटा । तुच्छ । हलका । जैसे,—सटर पटर काम करने से न चलेगाहेचपोच अदना । तुच्छ । मामूलीखुसटिया (प्रत्य॰)] खुसट का अल्पा- र्थक । तुच्छचमर सुरा गायअल्प थोड़ा । कम । न्यून । कुछअसार साररहित । तत्वशून्य । नि:सारदग्ध जल या जलाया हुआदूष्य दोष लगाने योग्य । जिसमें दोष लगाया जा सकेअवस्तु जो कोई वस्तु न हो । शून्यनिषिद्ध जिसका निषेध किया गया हो । जिसके लिये मनाही ही । जो न करने योग्य होसंकीर्ण जो अधिक चौड़ या विस्तृत न हो । संकुचित । तंग । सँकराअनुदात्त विनीचक छोटा । लघु । बोनाप्रतनु क्षीण । दुबलाऊनक न्यून । कमअपुष्कल बहुत नहीं । थोडा़लटा † वि॰लघुक लघु । हल्काऊना कम । थोड़ा । छोटाऐसा इस प्रकार का । इस ढंग का । इस भाँति का । इसके समान । जैसे, —तुमने ऐसा …अखोर पु वि॰चमार एक नीच जाति जो चमड़े का काम बनाती हैरकीक पानी की तरह पतला । तरल । द्रवसफीफ अल्प । थोड़ा । क्रम । हलकाहेठा नीचा । जो नीचे होघटिया जो अच्छे मोल का न हो । कम मोल का । खराब । सस्ता । 'बढ़िया' का उलटाछुछका † वि॰टकैया टके का । टकेवालाठीकरी मिट्टी के बरतन का छोटा फूटा टुकड़ानाचार विवश । लाचार । असहायसडियल सड़ा हुआ । गला हुआहृस्व छोटा । जो बड़ा न होऐरागैरा बेगाना । अजनबी (व्यक्ति) जिससे कुछ वास्ता न होअकिंचितकर जिसका किया कुछ न हो । असमर्थअज्ञातनामा जिसके नाम का पता न हो । जिसका नाम विदित न हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें