🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:10:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अल्प
alpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अल्प १ वि॰ [सं॰]
१. थोड़ा । कम । न्यून । कुछ ।
२. छोटा ।
३. तुच्छ ।
४. मरणशील ।
५. विरल ।
६. थोड़ी अवस्थावाला ।
अल्प संज्ञा पुं॰ एक काव्यालंकार । विशेष—आधेय की अपेक्षा आधार की अल्पता या छोटाई का वर्णन होता है, जैसे—'सुनहु श्याम ब्रज में जगी, दसम दसा की जोति । जँह, मुणदरी अँगुरीन की, कर ढीली होति' । यहाँ आधेय मुँदरी की अपेक्षा आधार हाथ पतला या सूक्ष्म बतलाया गया है (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अल्प mf(आ)n. (m. pl. ए or आस्, Pāṇ. i, 1, 33) small, minute, trifling, little, AV. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (95,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अल्प a. [अल्-प] 1 Trifling, unimportant, insignificant (opp. महत् or गुरु); Ms. 11. 36. --2 Small, little, minute, scanty (opp. बहु); अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् R. 2. 47; 1. 2; अल्पकुचांतरा V. 4. 26. --3 Mortal, of short existence; अथ यदल्पं तन्मर्त्यं Ch. Up. --4 Young. --5 Seldom, rare. --ल्पं Very little. --ल्पं, --ल्पेन, --ल्पात् adv. 1 A little. --2 For a slight reason; [] प्रीतिरल्पेन भिद्यते Rām. --3 Easily, without much trouble or difficulty. --Comp. --अल्प a. very little or minute, little by little; Ms. 7. 129; ˚भासं Me. 81. --असु = ˚प्राण q. v. --आकांक्षिन् a. desiring little, contented or satisfied with little. --आयुस् a. shortlived; Ms. 4. 157. (--युः m.) {1} a young one, cub. {2} a goat. --आरंभः a small or gradual beginning. --आहार, --आहारिन् a. eating little, moderate in diet, abstemious. --(रः) taking little food, moderation, abstinence in food. --इच्छु a. moderate in wishes, seeking little. --इतर a. {1} other than small, large. {2} other than few, many; as ˚राः कल्पनाः many or various ideas. --ईशाख्य a. named after an insignificant chief or master, of low origin. --ऊन a. slightly defective, not quite complete. --उपायः small means. --कार्यं a small matter. --केशी {1} N. of a plant ( भूतकेशी). {2} the root of a sweet flag. --क्रीत a. bought for a small sum, cheap. --गंध a. having little scent or odour. --(धं) a red lotus. --चेष्टित a. inert. --छद, --छाद a. scantily clad, Mk. 1. 37. --ज्ञ a. knowing little, shallow, superficial, --तनु a. {1} of short stature, dwarfish, short. {2} weak, thin. {3} having small bones. --(नुः) a kind of tree. --दक्षिण a. defective in presents (as a ceremony), not liberal in sacrificial gifts; Ms. 11. 39-40. --दृंष्टि a. narrow-minded, short-sighted. --धन a. of little wealth, not affluent or rich, poor; Ms. 3. 66; 11. 40. --धी a. weak-minded, having little sense, foolish. --पत्रः {1} N. of a plant (a species of the Tulasi). {2} a tree having a few leaves. --पद्मं a red lotus. --पशु a. Ved. having a small number of cattle. --प्रजस् a. having few descendants or subjects. --प्रभाव a. of small weight or consequence, insignificant, unimportant; ˚त्वं insignificance. --प्रमाण, --प्रमाणक a. {1} of little weight or measure. {2} of little authority, resting on little evidence. (--णः, --णकः) common cucumber. --प्रयोग a. of rare application or use, rarely used. --प्राण, --असु a. having little power or strength, having short breath, asthmatic; ˚णश्च क्रियासु भवति Suśr. --(णः) {1} slight breathing or [] weak aspiration. {2} (in gram.) a name given to the unaspirated letters of the alphabet (in pronouncing which little effort is required); अयुग्मा वर्गयमगा यणश्चाल्पासवः स्मृताः Sk. i. e. the vowels, semivowels, nasals and the letters क् च् ट् त् प् ग् ज् ड् द् ब्. --बल a. weak, feeble, having little strength. --बाध a. causing little annoyance or inconvenience, not very harmful. --बुद्धि --मति a. weak-minded, unwise, silly, ignorant; Ms. 12. 74. --भषिन् a. speaking little, taciturn. --मध्यम a. slender-waisted. --मात्रं {1} a little, a little merely. {2} a short time, a few moments. --मारिषः [अल्पः मारिषः शाक˚ कर्म˚] a kind of amaranth (शाक) Amaranthus Polygamus. --मूर्ति a. small-bodied, diminutive, dwarfish. (--र्तिः f.) a small figure or object. --मूल्य a. of small value, cheap. --मेधस् a. of little understanding, ignorant, silly. --वयस् a. young in age, youthful. --वादिन् a. speaking little, taciturn. --विद्य a. ignorant, illtaught, uneducated. --विषय a. {1} of limited range or capacity; क्व चाल्पविषया मतिः R. 1. 2. {2} engaged in trifling matters. --शक्ति a. of little strength, weak, feeble. --शमी a small tree like शमी. --सरस् n. a basin, a small pond (one which is shallow or dry in hot seasons).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0174-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अल्प त्रि० अल--प । १ क्षुद्रे, २ ईषदर्थे, ३ सूक्ष्मे, ४ मरणार्हे । “अथ यदल्पं तन्मर्त्यम्” छा० उ० । स्वार्थे कन् अल्पकम- प्यत्र । ५ यवासे पु० । अल्पत्वञ्च यस्य वस्तुनः यावती इयत्ता उचिता ततोन्यूनत्वम् तत्त्वं च परिमाणभेदः अपे- क्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमपकर्षाघायकधर्म्मविशेषोवा तेन द्रव्य- गुणादिधर्म्मत्वंतस्य । तच्च जातिगुणक्रियाद्रव्येषु भवति अल्पा नदी अल्पः श्यामः अल्पं ज्ञानं अल्पः पाकः अल्पो- ऽवकाशः । “क्कचाल्पविषया मतिः” रघुः । “अल्पप्रयोजन- कृतोरुतरप्रयासैः” माघः । “प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते” मनः । अस्य गुणपरतापि “करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्येति” पाणिन्युक्तेः अल्पान्मुक्तः अल्पतया मुक्त इत्यर्थः । वीप्सार्थे शस् । अल्पशः अव्य० । “पतितापत्रस्तैरल्पशः” पा० । अस्य संख्यावद्गुणवचनत्वात् अतिशायने इष्ठन् ईयसुन् च । अल्पिष्ठः अल्पीयान् स्त्रियां ङीप् । “संख्यायाः अल्पी- यस्याः” वार्त्ति० अत्र प्रकृतेर्वा कन् । कनिष्ठः कनीयान् “कनीयान् वृषमुत्सृजेत्” स्मृतिः “भ्राता ज्येष्ठः कनिष्ठो वा” स्मृतिः । भावे इमनिच् अल्पिमा पु० ष्यञ् आल्प्यम् पु० स्त्री तल् अल्पता । स्त्रीत्व अल्पत्वं न० क्षुद्रपरिमाणे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अल्पं, त्रि, (अल् + प् ।) किञ्चित् । तत्पर्य्यायः । ईषत् २ मनाक् ३ स्तोकं ४ । (“अल्पोऽप्येवं महान् वापि विक्रयस्तावदेव सः” । इति मनुः ।) खुल्लकं ५ श्लक्ष्णं ६ दभ्रं ७ कृशं ८ तनुः ९ तनूः १० त्रुटिः ११ त्रुटी १२ मात्रा १३ लवः १४ लेशः १५ कणः १६ कणी १७ कणिका १८ अणुः १९ सूक्ष्मं २० । इत्यमरः ॥ क्षुल्लं २१ क्षुल्लकं २२ खुल्लं २३ कणा २४ । इति शब्दरत्नावली । (अतिसामान्यः । “अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम्” । इति रघुवंशे । संक्षिप्तं । अदीर्घं । “अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं, स्वल्पं तथायुर्बहवश्च विघ्नाः” । इति पञ्चतन्त्रम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-121-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अल्प" आता है (32)
ईषत् थोडा़ । कुछ । कम । अल्प । यौ॰—ईषद उष्ण । ईषद हास्यदभ्र अल्प । थोड़ा । कमअर्भक छोटा । अल्पन्यून कम । थोडा़ । अल्पमनाक् अल्प । थोड़ाकम थोडा । न्यून । तनिक । अल्पकिंचित् कुछ । अल्प । जरा सा । यौ॰—किचिन्मात्र = थोड़ी भीस्त्यैन थाड़ा । कम । अल्परंच पु वि॰ थोड़ा । अल्प । तनिकरची † वि॰ थोड़ा । अल्पकोता पु † वि॰ छोटा । कम । अल्परंचक पु वि॰ थोड़ा । अल्प । रंचसफीफ अल्प । थोड़ा । क्रम । हलकाकोताह छोटा । अल्प । कमछोहनार † वि॰ कम । थोडा । अल्पसोदधित्व लघु । अल्प । थोड़ा । कमकृश दुबला पतला । क्षीणतनु कृश । दुबला पतलाअलीक बेसिर पैर का । मिथ्या । झूठाक्षाम क्षीण । कृश । दुबलापतला यौ॰—क्षामोदरी = पकतली कमरवाली (स्त्री)विथुर चोरपरिमित जिसका परिमाण हो या ज्ञात हो । जिसकी नाप तोल की गई हो या मालुम हो । सीम…प्रमित परिमितक्षुद्र कृपण । कंजूसकुचित सिकुड़ा हुआ । संकुचितअपूर्ण जो पुर्ण न हो । जो भरा न होसंक्षिप्त जो संक्षेप में कहा या लिखा गया हो । जो संक्षेप में किया गया हो । खुलास…स्वाल्प कम । थोड़ा । कुछतणी दे॰ 'तड़'लहु पु † ^१ अव्य दे॰ 'लौं'तुनुक सूक्ष्म । बारीकमुख्तसर जो थोड़े में हो । संक्षिप्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें