🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:10:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलीक
alīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलीक १ वि॰ [सं॰]
१. बेसिर पैर का । मिथ्या । झूठा । उ॰— (क) सोइ रावनु जग विदित प्रतापी । सुनेहि न स्त्रवनअलीक प्रलापा ।-मानस, ६ ।२५ । (ख) अनख भरी धुनि अलिन की वचन अलीक अमान ।-भिखारी॰, ग्रं॰, भा॰,१, पृ॰ ४८ ।
२. अमान्य । अप्रिय [को॰] ।
३. अल्प । थोड़ा [को॰] ।
अलीक २ संज्ञा पुं॰
१. नापसंद या असत्य चीज ।
२. ललाट ।
३. स्वर्ग । आकाश ।
४. दुःख [को॰] ।
अलीक ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अ=नहीं+हिं॰ लीग] अप्रतिष्ठा ।
अलीक ४ वि॰ मर्यादाररहित । अप्रतिष्ठित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलीक mf(आ, Naiṣ.)n. unpleasing, disagreeable (as a serpent), AV. v, 13, 5
untrue, false, pretended, MBh. &c. little, L.
अलीक n. anything displeasing, ĀśvŚr.; R. ii, 52, 25
falsehood, untruth, Mn. xi, 55, &c.
the forehead (cf. अलिक), heaven, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (95,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलीक a. [अल्-वीकन् Uṇ. 4. 25 निपातः] 1 Unpleasing, disagreeable. --2 Untrue, false, pretended; ˚मुग्धः K. 84; अलीककोपकांतेन K. 147; ˚वचन Amaru. 23, 33, 43. --3 Little, not much, few. --कं 1 The forehead; दिशामलीकालकभंगतां गतः K. 4. --2 Anything displeasing, falsehood, untruth. --3 Heaven. --Comp. --मत्स्यः a kind of dish resembling the taste of fish (‘mock-fish’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0174-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलीक न० अल--ईकन् १ अप्रिये, २ ललाटे, च । अलति गच्छत्यधोऽनेन । ३ असत्ये । मिथ्याकथने हि नरक- पातः । तत्र अप्रिये “गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्म- हत्यया” मनुः “तद्यथा स महाराजो नालोकमधिगच्छति” रामा० । विशेषेण अलीकम् व्यलोकम् अत्यन्ताप्रिये “व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज” कुमा० । अलीकमस्त्यस्य सुखा० इनि न ठत् । अलोकोतिद्वति त्रि० स्त्रियां ङीप् । अलीके भवः दिगा० यत् अलीक्यः । मिथ्याभूतभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0412,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलीकं, क्ली, (अल + ईकन् ।) अप्रियं । (“तद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति” । इति रामायणे ।) मिथ्या । इत्यमरः ॥ (“ज्ञातेऽलीकनि- मीलिते नयनयोः” । इति अमरुशतके ।) स्वर्गः । इति मेदिनी ॥ ललाटं । इति हेमचन्द्रः ॥
अलीकं, त्रि, (अल + ईकन् ।) मिथ्या । अप्रियं । अल्पं । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-121-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलीक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें