🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:16:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कम
kama
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हीन, न्यून (3.3.135) निन्दनीय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कम १ वि॰ [फा॰]
१. थोडा । न्यून । तनिक । अल्प । उ॰—क्या कज अदाइयां हैं क्या कम निगाहियाँ है ।—कविता कौ॰, भा॰ ४, पृ॰ ४३ । यौ॰—कमअक्ल = अल्पबुद्धि का । कमजोर । कमजात । कमसिन = थोड़ी अवस्था का । मुहा॰—कम से कम = अधिक नहीं तो इतना अवश्य । जैसे,— कम से कम एक बार वहाँ हो तो आइए । (इस मुहावरे के साथ तो प्रायः आता है ।)
२. बुरा । जैसे, —कमबख्त । कमअसल ।
कम २ क्रि॰ वि॰ प्रायः नहीं । बहुधा नहीं । जैसे—(क) वे अब कम आते हैं । (ख) वे अब कम मिलते हैं ।
कम ३ पु क्रि॰ वि॰ [हिं॰ किमि] कैसे । क्योंकर । उ॰—धत्तारो कम छंडइ ठामि ?—बी॰ रासो, पृ॰ ६० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम वाञ्छायां भ्वा० आ० सक० सेट् । अतः स्वार्थे णिङ् आ- र्द्धधातुके वा । कामयते कामयीत कामयताम् अकामयत । अचीकमत । णिङभावपक्षेऽपि चञ् अचकमत । कामयाम् बभूव आस चके चकमे । कामयिता--कमिता कामयिषीष्ट- कमिषोष्ट । कामयिष्यते--कमिष्यते । कामनीयः कमनीयः काम्यः । कामयितव्यः--कमितव्यः । कामी । कामयिता- कमिता कानितः कान्तः । कान्तिः । कर्त्तरि अच् कमः कर्म- ण्युपपदे अण् । स्वर्गकामः । उदित् कामयित्वा कामत्वा का- न्त्वा । कामुकः कम्रः कमनः कामयमानः नि० काम- यानः । काम्यते काम्यमानः । घञ् कामः मुच का- [] मना । “नरपतिश्चकमे मृगयारतिम्” “निष्क्रष्टेमर्थं चकमे कुवेरात्” “भीमकान्तैर्नृपगुणैः” “नवं वयः कान्तमिदं वपुश्च” रघुः । “सोऽकामत बहु स्यां प्रजायेय” श्रुतिः “रमणीकमनीयकपीलतले” सा० द० टी० । “स चेत् कामयते दातुं तव मामरिसूदन!” भा० आ० १७२ । “सर्वान् कामयते यस्मात्” कत्याशब्दे उक्तम् । “प्रीत्या युक्तः का- मितं सर्वशस्ते” भा० आ० ५८ “कामयाञ्चक्रिरे कान्ता- स्ततस्तुष्टानिशाचराः” “अकम्पनस्ततो योद्धु चकमे रावणाज्ञया” भाट्टः । आर्वे क्वचिन् पर० । “एवं रूप नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले ।” भा० व० ५८ अ० । “न च सीता दशग्रीवं मनसापि हि कामयेत्” “अकामोऽपि बलात् कामं दर्शनादेव कामयेत्” रामा० । अनु + कामनानुरूपकामनायाम् । अनुकामयते । अभि + आप्रिमुख्येम कामनायाम् । “दासीं कन्यासहस्रेण शर्म्मिष्ठामभिकामये” भा० आ० १८ । नि + निःशेषकामनायाम् । “या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं नि- कामयेत् साऽखिलकामलम्पटा” भाग० ५ स्क० १८, २२ । अतिशये च “निकामतप्ता द्विधेन बह्निना” कुमा० प्र + प्रकर्षेण कामनायां अतिशये । प्रकामः ।
कम वाञ्छायां चुरा० आ० सक० सेट् उदित् कविकल्पद्रुमः । णिङन्तकमवत् सर्वंम् । किन्तु तत्र उदित्प्रयोजनं चिन्त्यम ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1680-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कम, उ क ङ स्पृ हि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां --आत्मं--सकं--सेट् ।) उ कमित्वा कान्त्वा । क ङ कामयते । अन्यैर्भ्वादौ पठ्यमानस्याप्यस्य कित्क- रणं कम ऋत इत्यादिना विहितस्य ञिङो ज्ञापनार्थं तेन अरे ञिङोऽप्राप्तिपक्षे अचकमत । चकमे कमिता इत्यादि सिद्धम् । इति दुर्गा- दासः ॥
कम, उ ङ कान्तौ । इति मुग्धबोधव्याकरणम् । (भ्वां-आत्मं-अकं-सेट् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-027-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कम" आता है (32)
अल्प थोड़ा । कम । न्यून । कुछईषत् थोडा़ । कुछ । कम । अल्प । यौ॰—ईषद उष्ण । ईषद हास्यदभ्र अल्प । थोड़ा । कमन्यून कम । थोडा़ । अल्पअल्पक थोड़ा । कमऊनक न्यून । कमस्वाल्प कम । थोड़ा । कुछअनिर्भर भाररहित । कम वजन का । हलका । कमस्त्यैन थाड़ा । कम । अल्पऊरा न्युन । कमउनवर पु वि॰ न्यून । कम । तुच्छकलील थोड़ा । कमकोतह छोटा । कमकोता पु † वि॰ छोटा । कम । अल्पतनिक थोड़ा । कमकोताह छोटा । अल्प । कमछेहडा पु † वि॰ न्यून । कम । दे॰ 'छेह'सोदधित्व लघु । अल्प । थोड़ा । कमतनु कृश । दुबला पतलामित जो सीमा के अंदर हो । नपातुला । परिमितहेठ † ^१ वि॰अवनत नीचा । झुका हुआतलिन दुबला । क्षीण । दुर्बल । यौ॰—तलिनोदरी = क्षीण कटिवाली स्त्रीविथुर चोरपरिमित जिसका परिमाण हो या ज्ञात हो । जिसकी नाप तोल की गई हो या मालुम हो । सीम…अपूर्ण जो पुर्ण न हो । जो भरा न होछेह पु संज्ञा पुं॰नीचे नीचे की ओर । अधोभाग में । ऊपर का उलटालगार पु † संज्ञा स्त्री॰हेठा नीचा । जो नीचे होछुच्छ † वि॰हृस्व छोटा । जो बड़ा न हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें