🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:56:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हेठ
heṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हेठ † १ वि॰ [सं॰ अधःस्थ, प्रा॰ अहठ्ट]
१. नीचा । जो नीचे हो ।
२. घटकर । कम ।
हेठ पु २ क्रि॰ वि॰ नीचे । उ॰—(क) परे भूमि जिमि नभ ते भूधर । हेठ दाबि कपि भालू निसाचर ।—मानस, ६ ।७० । (ख) पर्वत हेठ अहा देवहरा । रहौं तहाँ निसि जौ एक सरा ।— चित्रा॰, पृ॰ २७ ।
हेठ ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विघ्न । बाधा ।
२. क्षति । हानि ।
३. आघात । चोट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेठ m. vexation, obstruction, hurt, injury, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1303,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेठः 1 Vexation. --2 Hindrance, obstruction, opposition. --3 Injury, hurt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेठ विघाते भ्वा० प० सक० सेट । हेठति प्रहेठीत् ।
हेठ भूतौ उत्पत्तौ च अक० पविनीकरणे सक० तु० प० सेट् । हेठति अहेठीत् ।
हेठ बाधने भ्वा० आ० सक० सेट् ऋदित् षङि न ह्रस्वः । हेठते सहेठिष्ट ।
हेठ पु० हेठ--घञ् । १ बाधायाम् २ विघाते च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5434,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेठ, वाधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ भ्वा०-पर०- सक०-सेट् । हेठति । वाधो विहतिः । इति दुर्गादासः ॥
हेठ, ॠ ङ वाधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ॠ, अजिहेठत् । ङ, हेठते मत्सरः साधुम् । इति दुर्गादासः ॥
हेठ, श खचे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०- पर०-उत्पत्तौ अक०-पवित्रीकरणे सक०-सेट् ।) खचो भूतिपूत्योरुत्पत्तिः । श, हेठती हेठन्ती । इति दुर्गादासः ॥
हेठ, पुं, (हेठ + घञ् ।) वाधा । विहेठः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-547-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें