🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:29:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कमंडलु
kamaṃḍalu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कमंडलु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संन्यासियों का जलपात्र जो धातु, मिट्टी, तुमडी, दरियाई नारियल आदि का होता है ।
२. पाकर या पक्कड़ का पेड़ । उ॰—कमंडलु घाँटीं चामर ताँबा अर्धा पूला तिलपइती आ जम आटहल ।— वर्ण॰, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमण्डलु m. n. (in the Veda f(ऊस्). according to Pāṇ. iv, 1, 71) a gourd or vessel made of wood or earth used for water (by ascetics and religious students), a water-jar, MBh.; BhP.; Yājñ. &c.
a kind of animal, ĀśvŚr.
कमण्डलु m. Ficus Infectoria, L.
कमण्डलु f. (ऊस्) a kind of animal, Pāṇ. iv, 1, 72.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (252,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कमंडलुः, --लु n. A water-pot (earthen or wooden) used by ascetics; कमंडलूपमोऽमात्यस्तनुत्यागो बहुग्रहः H. 2. 91; कमंडलुनोदकं सिक्त्वा; Ms. 2. 64; Y. 1. 133. --Comp. --तरुः the tree of which Kamaṇḍalus are made. --धरः an epithet of Śiva.
कमंडलुः, --लु n. A water-pot (earthen or wooden) used by ascetics; कमंडलूपमोऽमात्यस्तनुत्यागो बहुग्रहः H. 2. 91; कमंडलुनोदकं सिक्त्वा; Ms. 2. 64; Y. 1. 133. --Comp. --तरुः the tree of which Kamaṇḍalus are made. --धरः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमण्डलु पुंन० मण्डनं मण्डः कस्य जलस्य मण्डं लाति- ला--कु अर्द्धर्चादि । करङ्के संन्यासिनां ब्रह्मचारिणाञ्च १ जलपात्रभेदे, अमरः । “मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कम- ण्डलुम्” । “वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकञ्च कमण्डलुम्” मनुः । “अशेषतीर्थोपहृताः कमण्डलोः” माघः । “कमण्डलु कपालेन शिरसा च मृजावता” भट्टिः । २ प्लक्षवृक्षे, [] मेदिनिः । ३ चतुष्पाज्जातौ च पुंस्त्री “कमण्डलुशब्दश्च- तुष्पादज्जातिभेदः” सि० कौ० । तस्यापत्यम् चतुष्पा- द्भ्यो ढञ्” पा० ढञ् “लोपोऽकद्र्वाः” पा० उ- लोपः । कामण्डलेय तदपत्ये पुंस्त्री । तस्य कर्म भावो वा युवादि० अण् । कामण्डलव तद्भावेतत्कमणि च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1681-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कमण्डलुः, पुं, क्ली, (कस्य प्रजापतेः जलस्य वा मण्डः सारः तं लाति आदत्ते । ला + मितद्र्वादित्वात् डुः ।) सन्न्यासिनां मृत्काष्ठादिमयपात्रम् । तत्प- र्य्यायः । कुण्डी २ । इत्यमरः ७ । २ । ४६ ॥ करकः ३ । (यथा मनुः २ । ६४ ॥ “मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवित्” ॥) प्लक्षवृक्षः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-027-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कमंडलु" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें