🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:12:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करक
karaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनार के नाम (2.4.64) दाडिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमंडलु । करवा । उ॰—कहु मृगचर्म कतहुँ कोपीना । कहुँ कंथा कहु करक नवीना ।—शं॰ दिं॰ (शब्द॰) ।
२. दाड़िम । अनार । उ॰—सहज रुप की राशि नागरी भुषण अधिक बिराजै ।...नासा नथ मुक्ता बिंबाधर प्रतिबिंबित असमुच । बीध्यो कनकपाश शुक सुंदर करक बीज गहि चुँच ।—सुर (शब्द॰) ।
३. कचनार ।
४. पलास ।
५. बकुल । मौलसिरी ।
६. करील का पेड़ ।
७. नारियल की खोपड़ी ।
८. ठठरी ।
९. हस्त । हाथ (को॰) ।
१०. कर । महसुल (को॰) ।
११. उपल । करका । ओला (को॰) ।
१२. एक पक्षी का नाम (को॰) ।
१३. उच्चघोष । ऊँची ध्वनि (को॰) ।
करक २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ कलक]
१. रुक रुककर होनेवाली पीड़ा । पीड़ा । व्याकुल । बेचैनी ।
२. कसक । चिनक । उ॰— बाबल बैद बुलाइया रे, पकड़ दिखाई म्हाँरी बाँह । मुरख बैद मरन नहिं जाने, करक कलेजे माँह ।—संतवाणी॰, भा॰ २, पृ॰ ७१ ।
करक ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कड़क]
१. रुक रुककर और जलन के साथ पेशाब होने का रोग । क्रि॰ प्र॰—थामना ।—पकड़ना ।
२. वह चिह्न जो शरीर पर किसी वस्तु की दाब, रगड़ या आघात से पड़ जाता है । साँट । उ॰—दिग्गज कमठ कोल सहसानन धरत धरनि धर धीर । बारहिं बार अमरखत करखत करकैं परी सरीर ।—तुलसी (शब्द॰) ।
करक ४ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ कर्क] दे॰ कर्क । उ॰—दोय संक्रात का भेद बताई । एक मकर दुजा करक कहाई ।—कबीर सा॰, पृ॰ ५५९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. करक m. (for 2. See col. 3) a water-vessel (esp. one used by students or ascetics), MBh.; R.
a species of bird, L.
hand (?), L.
N. of several plants (the pomegranate tree, Pongamia Glabra, Butea Frondosa, Bauhinia Variegata, Mimusops Elengi, Capparis Aphylla), L.
a cocoa-nut shell, L.
करक m. n. a cocoa-nut shell hollowed to form a vessel
करक m. pl. N. of a people, MBh.; VP.
करक n. fungus, mushroom, L.
2. करक m. (for 1. See col. 1) hail
toll, tax, tribute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (254,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करकः, --कं [किरति करोति वा जलमत्र, कॄ-कृ-वुन् Tv.] 1 The water-pot (of an ascetic); K. 41. --2 The shell of the cocoa-nut (used as a pot). --कः 1 The pomegranate tree. --2 Hand. --3 Tax. --4 A kind of bird. --कः, का, --कं Hail; तान्कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णान् Me. 54; Bv. 1. 35; [] U. 3. 40. --Comp. --अंभस् m. the cocoa-nut tree. --आसारः a shower of hail. --जं water. --पात्रिका a water-pot used by ascetics.
करकः, --कं [किरति करोति वा जलमत्र, कॄ-कृ-वुन् Tv.] 1 The water-pot (of an ascetic); K. 41. --2 The shell of the cocoa-nut (used as a pot). --कः 1 The pomegranate tree. --2 Hand. --3 Tax. --4 A kind of bird. --कः, का, --कं Hail; तान्कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णान् Me. 54; Bv. 1. 35; [] U. 3. 40. --Comp. --अंभस् m. the cocoa-nut tree. --आसारः a shower of hail. --जं water. --पात्रिका a water-pot used by ascetics.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करक पु न० किरति विक्षिपति करोति वा जलमत्र कॄ--कृ--वा कृञादि० संज्ञायां बुन् । कमण्डलौ “उपवीतमलङ्कारं स्रजं करकमेव च” मनुः २ दाडिमदृक्षे ३ पक्षिभेदे पुंस्त्री स्त्रियां जतित्वात् ङीष् । ४ मेघोपले (शिला) पुंस्त्री । करकोद्भवाकारणं तज्जलगुणाश्च भावप्र० दर्शिताः यथा । “दिव्यवाय्वग्नि योगात् संहताः स्वात् पतन्ति याः । पाषाणखण्डवच्चापस्ताः कारिक्योऽमृतोपमाः । कर- काजं जलं रूक्षं विशदं गुरु सुस्थिरम् । दारुणं शी- [] तलं सान्द्रं पित्तहृत् कफवातकृत्” । (लाटा) ५ करञ्जभेदे रत्नमा० स्वार्थेकन् । ६ राजकरे ७ हस्ते च । ८ पलाशवृक्षे हारा० । ९ कोविदारवृक्षे १० बकुलवृक्षे ११ करीरे १२ नाकेलास्थ्नि च(माला) पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1687-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करकं, क्ली पुं, (किरति विक्षिपति जलं अस्मात् करोति जलमत्र वा । कॄ + वा कृ “कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन्” । उणां ५ । ३५ । इति वुन् ।) करङ्कः । कमण्डलुः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ४ । ६६ । “उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैनधारयेत् । उपवीतमलङ्कारं स्रजं करकमेव च” ॥)
करकः, पुं, (करोति वाष्वादिजनितदोषाभावं [] कृणोति फलपत्रादिभिः वायुपित्तादिदोषं नाश- यति वा कृञ् हिंसायां “कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन्” । उणां ५ । ३५ । इति वुन् ।) दाडिमवृक्षः । राजकरः । पक्षिविशेषः । लट्वाकरञ्जवृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ पलाशवृक्षः । इति हारावली ॥ कोविदारवृक्षः । वकुलवृक्षः । करीरवृक्षः । नारिकेलास्थि । इति राजनिर्घण्टः । माला इति भाषा ॥ (यथा, रामायणे ५ । १४ । ४८ । “हिरण्मयैश्च करकैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-029-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें