🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:00:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बिंब
biṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिंब १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बिम्ब]
१. प्रतिबिंब । छाया । अक्स ।
२. रवि । कमंडलु ।
३. प्रतिमूर्ति ।
४. कुंदरू नाम का फल ।
५. सूर्य या चंद्रमा का मंडल ।
६. कोई मडल ।
७. गिरगिट ।
८. सूर्य । (डिं॰) ।
९. उपमान ।
१०. झलक । आभास । उ॰—बिरह बिंब अकुलाय उर त्यों सुनि कछु न सुहाय । चित न लगत कहूँ कैसह‌ूँ सो उद्वेग बनाय ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
११. छंद विशेष । जैसे,—फल अधर बिंब जासो । कहि अधर नाम तासो । लहत द्युति कौन मूँगा । बर्णि जग होत गूँगा ।—गुमान (शब्द॰) ।
बिंब २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] दे॰ बाँबी । उ॰—साकट का मुख बिंब है निकसत बचन भुजंग । ताकी ओषधि मौन है विष नहिं व्यापै अंग ।—कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिम्ब m. n. (also written विम्ब, or विम्व, of doubtful origin, but cf. Uṇ. iv, 95, Sch.; ifc. f(आ). ) the disk of the sun or moon, Kāv.; Pur. &c.
any disk, sphere, orb (often applied to the rounded parts of the body), Kālid.; Pañcat.
a mirror, ŚvetUp.; Kum.
an image, shadow, reflected or represented form, picture, type, R.; BhP.; Rājat.
(in rhet.) the object compared (as opp. to प्रति-बिम्ब, ‘the counterpart’ to which it is compared), Sāh.; Pratāp.
बिम्ब m. a lizard, chameleon, Gaut.
N. of a man, Rājat.
बिम्ब n. the fruit of the Momordica Monadelpha (to which the lips of women are often compared), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (731,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिंबः --बं 1 The disc of the sun or moon; वदनेन निर्जितं तव निलीयते चंद्रबिंबमंबुधरे Subhāṣ.; so सूर्य˚, रवि˚ &c. --2 Any round or disc-like surface; as in नितंबबिंबः &c. --3 An image, shadow, reflection; U. 2. 4. --4 A mirror. --5 A jar. --6 An object compared (opp. प्रतिबिंब to which it is compared). --बः A lizard. --बं The fruit of a tree (which, when ripe, is ruddy and to which the lips of young women are often compared); रक्ताशोकरुचा विशेषितगुणो बिंबाधरालक्तकः M. 3. 5; पक्वबिंबाधरोष्ठी Me. 82; cf. N. 2. 24. --Comp. --ओष्ठ a. (बिंबो-बौ-ष्ठ) having lips as ruddy or cherry as the Bimba fruit; M. 4. 14. --(ष्ठः) lip like the Bimba fruit. --फल [] the Bimba fruit; उमामुखे बिंबफलाधरोष्ठे Ku. 3. 67.
बिंबः --बं 1 The disc of the sun or moon; वदनेन निर्जितं तव निलीयते चंद्रबिंबमंबुधरे Subhāṣ.; so सूर्य˚, रवि˚ &c. --2 Any round or disc-like surface; as in नितंबबिंबः &c. --3 An image, shadow, reflection; U. 2. 4. --4 A mirror. --5 A jar. --6 An object compared (opp. प्रतिबिंब to which it is compared). --बः A lizard. --बं The fruit of a tree (which, when ripe, is ruddy and to which the lips of young women are often compared); रक्ताशोकरुचा विशेषितगुणो बिंबाधरालक्तकः M. 3. 5; पक्वबिंबाधरोष्ठी Me. 82; cf. N. 2. 24. --Comp. --ओष्ठ a. (बिंबो-बौ-ष्ठ) having lips as ruddy or cherry as the Bimba fruit; M. 4. 14. --(ष्ठः) lip like the Bimba fruit. --फल [] the Bimba fruit; उमामुखे बिंबफलाधरोष्ठे Ku. 3. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि(बि)म्बं, क्ली, (वी गत्यादिषु + “उल्वादयश्च ।” उणा० ४ । ९५ । इति वन् प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) प्रतिविम्बम् । कमण्डलुः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ (मूर्त्तिः । यथा, भागवते । ३ । २ । ११ । “प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायान्तर्दधात् यस्तु स्वविम्बं लोकलोचनम् ॥” तथाच राजतरङ्गिण्याम् । ३ । ४६६ । “मेघवाहनभूभर्त्तृपत्न्या भिन्नाख्यया कृते । विहारेऽपि तया बुद्धविम्बं साधु निवेशितम् ॥”) विम्बिकाफलम् । तेलाकुचा इति भाषा । इति मेदिनी । वे, ७ ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ६७ । “उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥”) अस्य पर्य्यायः । तुण्डिकेरी २ रक्तफला ३ बिम्बिका ४ पीलुपर्णी ५ । इत्यमरः ॥ ओष्ठी ६ बिम्बी ७ । इति रत्नमाला ॥ बिम्बा ८ बिम्ब- कम् ९ बिम्बजा १० । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । पित्तकफच्छर्द्दिव्रणहृल्लासकुष्ठ- नाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “बिम्बी रक्तफला तुम्बी तुण्डिकेरी च बिम्बिका । ओष्ठोपमफला प्रोक्ता पीलुपर्णी च कथ्यते ॥ बिम्बीफलं स्वादु शीतं गुरु पित्तास्रवातजित् । स्तम्भनं लेखनं रुच्यं विबन्धाध्मानकारकम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
वि(बि)म्बः, पुं क्ली, (वी + “उल्वादयश्च ।” उणा० ४ । ९५ । इति वन्प्रत्ययेन साधुः ।) सूर्य्य- चन्द्रमण्डलम् । इत्यमरः ॥ (यथा, प्रबोध- चन्द्रोदये ६ अङ्के । “असौ त्वदन्यो न सनातनः पुमान् भवान् न देवात् पुरुषोत्तमात् परः । स एव भिन्नस्त्वमनादिमायया द्बिधेव विम्बं सलिले विवस्वतः ॥” यथाच मार्कण्डेये । ८४ । ११ । “ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्र- विम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् ॥” [] मण्डलमात्रेऽपि । यथा, ऋतुसंहारे । १ । ४ । “नितम्बविम्बैः सुदुकूलमेखलैः स्तनैः सहाराभरणैः सचन्दनैः । शिरोरुहैः स्नानकषायवासितैः स्त्रियो निदाघं शमयन्ति कामिनाम् ॥” यथाच कुमारे । ७ । २२ । “आत्मानमालोक्य च शोभमान- मादर्शविम्बे स्तिमितायताक्षी । हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेशः ॥”)
वि(बि)म्बः, पुं, (वी + वन्प्रत्ययेन साधुः ।) कृक- लासः । इति मेदिनी । वे, ७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-416-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बिंब" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें