🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:14:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बिंब

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बिंब

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बिंब

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बिंब
बिंब
biṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बिंब १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बिम्ब]
१. प्रतिबिंब । छाया । अक्स ।
२. रवि । कमंडलु ।
३. प्रतिमूर्ति ।
४. कुंदरू नाम का फल ।
५. सूर्य या चंद्रमा का मंडल ।
६. कोई मडल ।
७. गिरगिट ।
८. सूर्य । (डिं॰) ।
९. उपमान ।
१०. झलक । आभास । उ॰—बिरह बिंब अकुलाय उर त्यों सुनि कछु न सुहाय । चित न लगत कहूँ कैसह‌ूँ सो उद्वेग बनाय ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
११. छंद विशेष । जैसे,—फल अधर बिंब जासो । कहि अधर नाम तासो । लहत द्युति कौन मूँगा । बर्णि जग होत गूँगा ।—गुमान (शब्द॰) ।
बिंब २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] दे॰ बाँबी । उ॰—साकट का मुख बिंब है निकसत बचन भुजंग । ताकी ओषधि मौन है विष नहिं व्यापै अंग ।—कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिम्ब m. n. (also written विम्ब, or विम्व, of doubtful origin, but cf. Uṇ. iv, 95, Sch.; ifc. f(आ). ) the disk of the sun or moon, Kāv.; Pur. &c.
any disk, sphere, orb (often applied to the rounded parts of the body), Kālid.; Pañcat.
a mirror, ŚvetUp.; Kum.
an image, shadow, reflected or represented form, picture, type, R.; BhP.; Rājat.
(in rhet.) the object compared (as opp. to प्रति-बिम्ब, ‘the counterpart’ to which it is compared), Sāh.; Pratāp.
बिम्ब m. a lizard, chameleon, Gaut.
N. of a man, Rājat.
बिम्ब n. the fruit of the Momordica Monadelpha (to which the lips of women are often compared), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (731,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिंबः --बं 1 The disc of the sun or moon; वदनेन निर्जितं तव निलीयते चंद्रबिंबमंबुधरे Subhāṣ.; so सूर्य˚, रवि˚ &c. --2 Any round or disc-like surface; as in नितंबबिंबः &c. --3 An image, shadow, reflection; U. 2. 4. --4 A mirror. --5 A jar. --6 An object compared (opp. प्रतिबिंब to which it is compared). --बः A lizard. --बं The fruit of a tree (which, when ripe, is ruddy and to which the lips of young women are often compared); रक्ताशोकरुचा विशेषितगुणो बिंबाधरालक्तकः M. 3. 5; पक्वबिंबाधरोष्ठी Me. 82; cf. N. 2. 24. --Comp. --ओष्ठ a. (बिंबो-बौ-ष्ठ) having lips as ruddy or cherry as the Bimba fruit; M. 4. 14. --(ष्ठः) lip like the Bimba fruit. --फल [] the Bimba fruit; उमामुखे बिंबफलाधरोष्ठे Ku. 3. 67.
बिंबः --बं 1 The disc of the sun or moon; वदनेन निर्जितं तव निलीयते चंद्रबिंबमंबुधरे Subhāṣ.; so सूर्य˚, रवि˚ &c. --2 Any round or disc-like surface; as in नितंबबिंबः &c. --3 An image, shadow, reflection; U. 2. 4. --4 A mirror. --5 A jar. --6 An object compared (opp. प्रतिबिंब to which it is compared). --बः A lizard. --बं The fruit of a tree (which, when ripe, is ruddy and to which the lips of young women are often compared); रक्ताशोकरुचा विशेषितगुणो बिंबाधरालक्तकः M. 3. 5; पक्वबिंबाधरोष्ठी Me. 82; cf. N. 2. 24. --Comp. --ओष्ठ a. (बिंबो-बौ-ष्ठ) having lips as ruddy or cherry as the Bimba fruit; M. 4. 14. --(ष्ठः) lip like the Bimba fruit. --फल [] the Bimba fruit; उमामुखे बिंबफलाधरोष्ठे Ku. 3. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वि(बि)म्बं, क्ली, (वी गत्यादिषु + “उल्वादयश्च ।” उणा० ४ । ९५ । इति वन् प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) प्रतिविम्बम् । कमण्डलुः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ (मूर्त्तिः । यथा, भागवते । ३ । २ । ११ । “प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायान्तर्दधात् यस्तु स्वविम्बं लोकलोचनम् ॥” तथाच राजतरङ्गिण्याम् । ३ । ४६६ । “मेघवाहनभूभर्त्तृपत्न्या भिन्नाख्यया कृते । विहारेऽपि तया बुद्धविम्बं साधु निवेशितम् ॥”) विम्बिकाफलम् । तेलाकुचा इति भाषा । इति मेदिनी । वे, ७ ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ६७ । “उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥”) अस्य पर्य्यायः । तुण्डिकेरी २ रक्तफला ३ बिम्बिका ४ पीलुपर्णी ५ । इत्यमरः ॥ ओष्ठी ६ बिम्बी ७ । इति रत्नमाला ॥ बिम्बा ८ बिम्ब- कम् ९ बिम्बजा १० । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । पित्तकफच्छर्द्दिव्रणहृल्लासकुष्ठ- नाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “बिम्बी रक्तफला तुम्बी तुण्डिकेरी च बिम्बिका । ओष्ठोपमफला प्रोक्ता पीलुपर्णी च कथ्यते ॥ बिम्बीफलं स्वादु शीतं गुरु पित्तास्रवातजित् । स्तम्भनं लेखनं रुच्यं विबन्धाध्मानकारकम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
वि(बि)म्बः, पुं क्ली, (वी + “उल्वादयश्च ।” उणा० ४ । ९५ । इति वन्प्रत्ययेन साधुः ।) सूर्य्य- चन्द्रमण्डलम् । इत्यमरः ॥ (यथा, प्रबोध- चन्द्रोदये ६ अङ्के । “असौ त्वदन्यो न सनातनः पुमान् भवान् न देवात् पुरुषोत्तमात् परः । स एव भिन्नस्त्वमनादिमायया द्बिधेव विम्बं सलिले विवस्वतः ॥” यथाच मार्कण्डेये । ८४ । ११ । “ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्र- विम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् ॥” [] मण्डलमात्रेऽपि । यथा, ऋतुसंहारे । १ । ४ । “नितम्बविम्बैः सुदुकूलमेखलैः स्तनैः सहाराभरणैः सचन्दनैः । शिरोरुहैः स्नानकषायवासितैः स्त्रियो निदाघं शमयन्ति कामिनाम् ॥” यथाच कुमारे । ७ । २२ । “आत्मानमालोक्य च शोभमान- मादर्शविम्बे स्तिमितायताक्षी । हरोपयाने त्वरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेशः ॥”)
वि(बि)म्बः, पुं, (वी + वन्प्रत्ययेन साधुः ।) कृक- लासः । इति मेदिनी । वे, ७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-416-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बिंब" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बिंबउमा-कोश बिंब: प्रतिबिंब । छाया । अक्स 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बिंब 📚 ➤ प्रतिबिंब । छाया । अक्स उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बिंब 📚प्रतिबिंब । छाया । अक्स🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें