🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:26:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूक्ष्म
sūkṣma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूक्ष्म १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सूक्ष्मा]
१. बहुत छोटा । जैसे,—सूक्ष्म- जंतु ।
२. बहुत बारीक या महीन । जैसे,—सूक्ष्म बात ।
३. उत्तम । श्रेष्ठ । कलात्मक । उम्दा (को॰) ।
४. तेज । चोखा (को॰) ।
५. ठीक । सही (को॰) ।
६. कोमल । मृदु (को॰) ।
७. धूर्च । चालाक ।
सूक्ष्म २ संज्ञा पुं॰
१. परमाणु । अणु ।
२. परब्रह्म ।
३. लिंगशरीर ।
४. शिव का एक नाम ।
५. एक दानव का नाम ।
६. एक काव्यालंकार जिसमें चित्तवृत्ति को सूक्ष्म चेष्टा से लक्षित कराने का वर्णन होता है ।दे॰सूक्ष्म ।
७. निर्मली ।
८. जीरा । जीरक ।
९. छल । कपट ।
१०. रीठा । अरिष्टक ।
११. सुपारी । पूग ।
१२. वह ओषधि जो रोमकूप के मार्ग से शरीर में प्रविष्ट करे । जैसे —नीम, शहद, रेंडी का तेल, सेंधा नमक, आदि ।
१३. बृहत्संहिता के अनुसार एक देश का नाम ।
१४. जैनियों के अनुसार एक प्रकार का कर्म जिसके उदय से मनुष्य सूक्ष्म जीवों की योनि में जन्म लेता है ।
१५. योग की तीन शक्तियों में से एक (को॰) ।
१६. दाँत का खोखला या खोढ़र (को॰) ।
१७. सूक्ष्म होने का भाव । सूक्ष्मता (को॰) ।
१८. बारीक, महीन या उत्तम डोरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूक्ष्म mf(आ)n. (prob. connected with सूचि, p. 1241, col. 1) minute, small, fine, thin, narrow, short, feeble, trifling, insignificant, unimportant (with अर्थ m. ‘a trifling matter’), Yājñ.; MBh. &c.
acute, subtle, keen (understanding or mental operation; अम् ind.), KaṭhUp.; R. &c.
nice, exact, precise, Col.
subtle, atomic, intangible, Up.; Sāṃkhyak.; MBh. &c.
सूक्ष्म m. a partic. figure of rhetoric (‘the subtle expression of an intended act’), Cat.
(with Śaivas) one who has attained a certain grade of emancipation, Hcat.
a mystical N. of the sound ई, Up.
N. of Śiva, MBh.
of a Dānava, ib.; Hariv.
सूक्ष्म m. or n. an atom, intangible matter, Sāṃkhyak.; Sarvad.; MBh. &c.
सूक्ष्म m. the subtle all-pervading spirit, Supreme Soul, L.
the Kataka or clearing-nut plant, L.
= कृतक, or कैतव, L.
सूक्ष्म (अम्), n. the cavity or socket of a tooth, Viṣṇ.
woven silk, L.
marrow, L.
the Vedānta philosophy, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1240,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूक्ष्म a. [सूच्-मन् सुक् च नेट्; Uṇ. 4. 176] 1 Subtle, minute, atomic; जालांतरस्थसूर्यांशौ यत्सूक्ष्मं ट्टश्यते रजः. --2 Little, small; इदमुपहितसूक्ष्मग्रंथिना स्कंधदेशे Ś. 1. 19; R. 18. 49. --3 Fine, thin, delicate, exquisite. --4 Nice. --5 Sharp, acute, penetrating. --6 Crafty, artful, subtle, ingenious. --7 Exact, precise, accurate, correct. --क्ष्मः 1 An atom. --2 The clearing-nut plant. --3 An epithet of Śiva. --क्ष्मं 1 The subtle all-pervading spirit, the Supreme Soul. --2 Minuteness. --3 One of the three kinds of power attainable by an ascetic; cf. सावद्य. --4 Craft, ingenuity. --5 Fraud, cheating. --6 Fine thread &c. --7 N. of a figure of speech, thus defined by Mammaṭa: --कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोप्यर्थोन्यस्मै प्रकाश्यते । धर्मेण केनचिद्यत्र तत्सूक्ष्मं परिचक्षते K. P. 10. --Comp. --आत्मन् m. N. of Śiva. --एला small cardamoms. --तंडुलः the poppy. --तंडुला {1} long pepper. {2} a kind of grass. --दर्शिता quick-sightedness, acuteness, foresight, wisdom. --दर्शिन्, --दृष्टि a. {1} sharp-sighted, eagleeyed. {2} of acute discernment. {3} acute, sharp-minded. --दारु n. a thin plank of wood, a board. --देहः --शरीरं the subtile body which is invested by the grosser material frame (= लिंगशरीर q. v.). --पत्रः {1} coriander seed. {2} a kind of wild cumin. {3} a sort of red sugar-cane. {4} the gum Arabic tree. {5} a sort of mustard. --पर्णी a kind of basil. --पिप्पली wild pepper. --बीजः the poppy. --बुद्धि a. sharp-witted, acute, shrewd, [] intelligent. (--द्धिः f.) sharp wit, acute intellect, mental acumen. --मक्षिकं, का a mosquito, gnat. --मानं a nice or exact measurement, precise computation (opp. स्थूलमान which means ‘broad measurement,’ ‘rough calculation). --शर्करा small gravel, sand. --शालिः a kind of fine rice. --षट्चरणः a sort of louse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूक्ष्म न० सूच--मन् सुक्च नेट् । १ कैतवे २ अध्यात्मपदार्थे मेदि० ३ अर्थालङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे ४०७ पृ० दृश्यम् । ४ कतकवृक्षे पु० शब्दर० । ५ अणुपरिमाणयुते ६ अल्पे च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5323,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूक्ष्मं, क्ली, (सूच्यते इति । सूच पैशुन्ये + “सूचेः स्मन् ।” उणा० ४ । १७६ । इति स्मन् ।) कैतवम् । अध्यात्मम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ३ । ८ । १४ । “तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टे- रन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् ॥”) अलङ्कारविशेषः । यथा, -- “सूक्ष्मं पराशयाभिज्ञे त्वरसाकूतचेष्टितम् । मयि पश्यति सा केशैः सीमन्तमणिमावृणोत् ॥ इति चन्द्रालोकः ॥
सूक्ष्मः, पुं, (सूच् + स्मन् ।) कतकवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ अणुः । अल्पे, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । २१३ । १५ । “न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गात्रे रूपसम्पदा । नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम् ॥”) तत्पर्य्यायः । “अल्पे स्तोके क्षुल्लसूक्ष्मं क्षुल्लकञ्च कृशं तनु । दभ्रं खुल्ल खुल्लकञ्च स्त्रियां मात्रा त्रुटी कणा । पुमानणुर्लवो लेशः कणोऽपि च निगद्यते ॥” इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-390-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूक्ष्म" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬