🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षीण
kṣīṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षीण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ क्षीणा; भाव॰ संज्ञा क्षीणता, क्षैण्य]
१. दुबला । पतला ।
२. सूक्ष्म ।
३. क्षयशील ।
४. घटा हुआ । जो कम हो गया हो । जैसे—क्षीणकोष, क्षीणवृत्ति ।
५. निर्धन । संकटग्रस्त (को॰) ।
६. सुकुमार । नाजुक (को॰) ।
७. मृत । विध्वस्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीण mfn. diminished, wasted, expended, lost, destroyed, worn away, waning (as the moon), ŚBr.; MuṇḍUp.; ŚvetUp.; Mn. &c.
weakened, injured, broken, torn, emaciated, feeble, Mn. vii, 166; Suśr., Kāś. on Pāṇ. vi, 4, 61 & viii, 2, 46 &c.
delicate, slender, Śak.; Gīt. iv, 21; Naiṣ. vii, 81
poor, miserable, Pañcat. iv, 16 and 32
क्षीण (अम्), n. N. of a disease of the pudenda muliebria, Gal.
क्षीण See √ 4. क्षि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (328,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीण p. p. [क्षि-क्त] 1 Thin, emaciated, waned, become lean, diminished, worn away, expended; भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु (जानीयात्) H. 1. 72; so क्षीणः. शशी; क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोके विशंति. --2 Slender, delicate. --3 Small, little. --4 Poor, miserable. --5 Powerless, weak. --6 Wasted away, decreased, lost, diminished. --7 Dead, destroyed; अक्षीणभक्तिः क्षीणेऽपि नंदे Mu. 2. 21, [] --8 Injured, broken, torn. --Comp. --चंद्रः the moon on the wane. --धन a. reduced to poverty, impoverished. --पाप a. one who is purified after having suffered the consequences of sin. --पुण्य a. one who has enjoyed all his stock of merit, and must work to acquire more in another birth. --मध्य a. slenderwaisted. --वासिन् a. inhabiting a dilapidated house. (m.) a dove or pigeon. --विक्रांत a. destitute of courage or prowess. --वृत्ति a. deprived of the means of support, out of employ. --शक्ति, --बल a. weakened in strength, subsided (as a disease); Pt. 1. 235.
क्षीण See under क्षि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षीणः, त्रि, (क्षि + क्तः । “निष्ठायामण्यदर्थे” । ६ । ४ । ६० । इति दीर्घः । “क्षियोदीर्घात्” । ८ । २ । ४६ । इति निष्ठातस्य नः ।) सूक्ष्मः । अबलः । तत्पर्य्यायः । दुर्ब्बलः २ कृशः ३ क्षामः ४ तनुः ५ छातः ६ तलिनः ७ अमांसः ८ पेलवः ९ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, गीतायाम् ९ । २१ । [] “ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति” ॥ राजयक्ष्मान्तर्गतरोगविशेषे, पुं । “क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटीग्रहः” ॥ अस्य चिकित्सा यथा, -- “क्षामः क्षीणः क्षतोरस्कस्त्वनिद्रः सबलेऽनले शृतक्षीररसेनाद्यात् सक्षौद्रघृतशर्करम् ॥ शर्कराञ्च यवक्षौद्रजीवकर्षभकौ मधु । शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षतः कृशः ॥ क्रव्यादमांसनिर्य्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः” ॥ “क्षामक्षीणकृशाङ्गानां एतान्येव घृतानि च । त्वक्क्षीरीशर्करालाजचूर्णैः पानानि योजयेत् । सर्पिर्गुडान् समध्वंशान् जग्ध्वा दद्यात्पयोऽनु च ॥ रेतो वीर्य्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्” ॥ “फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे शृतम् । स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम् ॥ जीवनीयोपसिद्धं वा घृतभृष्टन्तु जाङ्गलम् । रसं प्रयोजयेत् क्षीणो व्यञ्जनार्थे सशर्करम्” ॥ “यद्यत् सन्तर्पणं शीतमविदाहि हितं लघु । अन्नपानं निषेव्यन्तत् क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः” ॥ इति चिकित्सास्थाने षोडशेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-235-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षीण" आता है (33)
कृश दुबला पतला । क्षीणतलिन दुबला । क्षीण । दुर्बल । यौ॰—तलिनोदरी = क्षीण कटिवाली स्त्रीक्षाम क्षीण । कृश । दुबलापतला यौ॰—क्षामोदरी = पकतली कमरवाली (स्त्री)जरंड क्षीण । वृद्ध । पुरानाप्रतनु क्षीण । दुबलामहल्लक कमजोर । पुराना । जर्जर । क्षीणकर्शित क्षीण । दुर्बल । कमजोरविदस्त कृश । दुर्बल । क्षीणशुष्कक शुष्क । सूखा हुआ । क्षीणलागर दुर्बल । क्षीणशात सान रखा हुआ । तेज किया हुआजर्ण (घटता हुआ या कृष्ण पक्ष का) चंद्रमासंकट एकत्र किया हुआअपचित पूजित । संमानित । आदृतक्षित नष्ट । ध्वस्तजर पु संज्ञा पुं॰ जरा । वृद्धावस्थाजरित वृद्ध । जईफअपुष्ट जिसका ठीक ढंग से पोषण न हुआ हो । जो हट्टा कट्टा न हो । दुबला पतलातनुक पु † ^१ वि॰ दे॰ 'तनिक'दस्त छोडा़ हुआ । त्यक्त । बहिष्कृतशन्न पतित । गिरा हुआविभ्रष्ट दूर किया हुआ । अलग किया हुआशातोदर पतली कमरवालासंभृष्ट खूब भूना या तला हुआपरिपांडु बहुत हलका पीला । सफेदी लिये हुए पीलापोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचखंगर अधिक पकने के कारण परस्पर सटी हुई कई ईंटों का चकटूटा टुकडे़ किया हुआ । भग्न । खंडित । यौ॰—टूटा फूटा = जीर्ण । निकम्मा । मुह…पातर पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰तुनुक सूक्ष्म । बारीकदूबरा पु † वि॰पातरी संजा स्त्री॰ दे॰ 'पातर'निर्क्रृत क्षरित । नष्ट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें