🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:22:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकट
saṃkaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तंग/संकरा (3.1.84) सम्बाध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकट १ वि॰ [ सं॰ सम + कृत, सङ्कट, प्रा॰ संकट ]
१. एकत्र किया हुआ ।
२. घनीभूत ।
३. तंग । क्षीण ।
४. दुर्गम । दुर्लध्य़ ।
५. भयानक । कष्टप्रद । दु:खदायी ।
६. संकीर्ण । सँकरा । तंग ।
७. पूर्ण । भरा हुआ [को॰] ।
संकट २ संज्ञा पुं॰
१. विपत्ति । आफत । मुसीबत । उ॰—लालन गे जब तें तब तें बिरहानल जालन ते मन डाढे़ । पालत हे ब्रजगायन ग्वाल हुतो जब आवत संकट गाढे़ ।—दिनदयाल (शब्द॰) ।
२. दु:ख । कष्ट । तकलीफ ।
३. भीड़ । समूह ।
४. सँकरी राह ।
५. वह तंग पहाड़ी रास्ता जो दो बड़े और ऊँचे पहाडों के बीच से होकर गया हो । जैसे, गिरिसंकट । यौ॰—संकटचतुर्थी = दे॰ संकटचौथ । संकटनाशन = विपत्तियों का नाश करनेवाला । संकटमुख = तंग या सँकरे मुँह का । संकटमोचन = (१) काशी में गोस्वामी तुलसीदासजी द्वारा स्थापित हनुमानजी की एक प्रसिद्ध मूर्ति । (२) संकट से मुक्त करनेवाला । संकटनाशन ।
संकट ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार का बत्तख ।
संकट चौथ संज्ञा स्त्री॰ [ हि॰ संकट + चौथ ] माघ मास के कृष्ण पक्ष की चतुर्थी । विशेष—इस दिन संकट दूर करनेवाले गणेश देवता के उद्देश्य से व्रत आदि रखा जाता है । कुछ लोग श्रावण मास के कृष्ण पक्ष की चतुर्थी को भी संकट चौथ कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-कट mf(आ)n. (prob. Prākṛt for सं-कृत; cf. 2. वि-कट &c.) ‘brought together’, contracted, closed, narrow, strait, MBh.; Kāv. &c.
crowded together, dense, impervious, impassable, MBh.; MārkP.
dangerous, critical, MBh.
(ifc.) crowded with, full of Kād.
सं-कट m. N. of a partic. personification (a son of Kakubh), BhP.
of a man, Rājat.
of a gander or flamingo, Kathās.; Pañcat.; Hit.
सं-कट (अम्), n. a narrow passage, strait, defile, pass, MBh.; Kāv. &c., a strait, difficulty, critical condition, danger to or from (comp.; cf. प्राण-स्˚), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकट a. 1 Contracted, narrow, strait. --2 Impervious, impassable. --3 Full of, crowded with, beset with, hemmed in; संकटा ह्याहिताग्नीनां प्रत्यवायैर्गृहस्थता Mv. 4. 33; [] विषमशिलासंकटस्खलितवेगः V. 2. 8; U. 1. 8. --टं 1 A narrow passage, defile, pass. --2 A difficulty, strait, risk, peril, danger; संकटेष्वविषण्णधीः K.; संकटे हि परीक्ष्यंते प्राज्ञाः शूराश्च संगरे Ks. 31. 93.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कट त्रि० सम + कटच् सम् + कट--अच् वा । १ अल्पावकाशे स्थाने अमरः । २ संबाधे ३ दुःखे “नरोमुच्येत सङ्क- टादिति” देवीमा० । ४ देवीभेदे स्त्री ज्योतिषोक्ते दशा- भेदे च स्त्री टाप् । दशाशब्दे ३४८४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5191,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कटः, त्रि, (सम् + “संप्रोदश्च कटच् ।” ५ । २ । २९ । इति कटच् ।) संवाधः । इत्यमरः ॥ द्वे अल्पावकाशे वर्त्मादौ । सम्यक् कटति आवृ- णोति सङ्कटं अल् । सम्यगन्योन्यं वाधन्तऽत्र संवाधः घञ् । वाच्यलिङ्गता च । संवाधं बृहदपि तद्बभूव वर्त्म इति माघः । इति भरतः ॥ दुःखे, क्ली । यथा, -- “सर्व्वाबाधासु घोरासु वेदनाभ्यर्दितोऽपि वा । स्मरन्ममैतच्चरितं नरो मुच्येत सङ्कटात् ॥” सङ्कटं दुःखमुत्तरार्द्धमुत्तरान्वयि । इति देवी- माहात्म्यस्य टीकायां नागोजीभट्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-211-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकट" आता है (23)
धैर्य धीरता । चित्त की स्थिरता । संकट, बाधा, कठिनाई या विपत्ति आदि उपस्थित ह…विपद् विपत्ति । आफत । संकटविभ्राट् आपत्ति । विपत्ति । संकटऔचट ऐसी स्थिति जिसमें निस्तार का उपाय जल्दी न सूझे । अंड़स । संकट । कठिनता…कहर विपत्ति । आफत । संकट । गजबअंडस † संज्ञा पुं॰. कठिनता । कठिनाई । मुश्किल । संकट । असुविधाकरवर पु† संज्ञा स्त्री॰ अलप । घात । विपत्ति । औचट । आफत । संकट । आपत्ति । क…गभार पु संज्ञा पुं॰ अनेक अनर्थो ं का संकट,] अपशकुन । संकट । विपत्तिबिपद बिपदा पु † संज्ञा स्त्री॰ आफत । मुसीबत । संकट । विपत्तिसंखड † संज्ञा पुं॰ कलह । झगड़ा । संकटअयोग योग का अभावआपत्ति दुःख । क्लेश । विघ्नवैषम्य विषम होने का भाव । विषमताआपदा दुःख । क्लेश । विघ्नबाधा विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चनअत्याहित असहमति के योग्य । अस्वीकार्यभीर पु ^१ संज्ञा स्त्री॰लाले लालासा । अभिलाषा । इच्छा । अरमान । जैसे,—हमें तो आपके देखने के ही लाले…सटपट सिपपिटाने की क्रिया । चकपकाहटकठिनई पु संज्ञा स्त्री॰तमाचा मुसीबत तकलीफ । कष्टविसन्न पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें