🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:24:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धैर्य
dhairya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धृति (3.3.81) धारण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धैर्य संज्ञा पुं॰ [सं॰ धैर्य्य]
१. धीरता । चित्त की स्थिरता । संकट, बाधा, कठिनाई या विपत्ति आदि उपस्थित होने पर घबराहट का न होना । अव्यग्रता । अव्याकुलता । धीरज । जैसे,— बुद्धिमान् विपत्ति में धैर्य रखते हैं ।
२. उतावला न होने का भाव । हड़बड़ी न मचाने का भाव । सब्र । जैसे, थोड़ा धैर्य धरो, अभी वे आते होंगे ।
३. चित्त में उद्वेग न उत्पन्न होने का भाव । निर्विकारचित्तता । विशेष—साहित्यदर्पण के अनुसार धैर्य नायक या पुरुष के आठ सत्वज गुणों में से एक है । क्रि॰ प्र॰—छोड़ना ।—धरना ।—रखना ।
४. साहस (को॰) ।
५. धृष्टता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धैर्य n. (1. धीर) intelligence, forethought (opp. to माल्व्य), VS.; Kāṭh.
2. धैर्य n. (2. धीर) firmness, constancy, calmness, patience, gravity, fortitude, courage, (˚र्यं-√ कृ or अव-लम्ब् or आ-लम्ब्, to compose one's self, gather courage), MBh.; Kāv. &c.
precision of diction, Śikṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धैर्यं [धीरस्य भावः कर्म वा ष्यञ] 1 [] Firmness, durability, strength, constancy, steadiness, stability, fortitude, courage; धैर्यमवष्टभ्य Pt. 1; विपदि धैर्यं Bh. 2. 63; so धैर्यवृत्ति Śi. 9. 59. --2 Calmness, composure. --3 Gravity, patience. --4 Inflexibility. --5 Boldness, forwardness; Me. 40 (धाष्ट्ये Malli.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धैर्य्य न० धीरस्य भावः कर्म वा ष्यञ् । १ धृतौ “स्थिरा चित्तोन्नतिर्या तु तद्धैर्य्यमिति संज्ञितमिति” भूपालकोषः । २ अप्रमादे ३ अत्याकुलत्वे ४ विघ्नाद्युपस्थितावपि प्रारब्धा- [] परित्यागहेतावन्तःकरणवृत्तिविशेषे । ५ निर्विकारचि- त्तत्वे । “मनसो निर्विकारत्वं धैर्य्यं सत्स्वपि हेतुषु” एतदभिप्रायेण “विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि तएव धीराः” इति कुमा० उक्तम् । “कुर्य्यां हर- स्यापि पिनाकपाणेर्वैर्य्यच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये” कुमा० । “अवधीर्य धैर्यकलिता दयितम्” माघः । ६ नाय- कयोर्गुणभेदे धीरताशब्दे दृश्यम् । ७ पुरुषगुणभेदे यथा “शोभा विलासो माधुर्य्यं गाम्भीर्य्यं धैर्य्य तेजसी । ललितौदार्य्यमित्यष्टौ सत्वजाः पौरुषा गुणाः” इत्युद्दिश्य “व्यवसायादचलनं धैर्य्यं विघ्ने महत्यपि” सा० द० लक्षितम् उदाहृतञ्च “श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽणिन् हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति” । स्वार्थे घ्यञ् । पुरुषमेधयज्ञे ८ हौम्यदेवभेदे पु० । तदुपक्रमे “मेधायै रथकारं धैर्य्याय तक्षाणम्” यजु० ३० । ७
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3911-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धैर्य्यं, क्ली, (धीरस्य भावः कर्म्म वा । धीर + व्यञ् ।) धीरता । धीरस्य भाव इत्यर्थे ष्ण्य- प्रत्ययः ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “स्थिरचित्तोन्नतिर्या तु तद्धैर्य्यमिति कीर्त्त्यते ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ (इदं नायकसत्त्वजगुणानामन्यतमः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ५८ । “शोभा विलासो माधुर्य्यं गाम्भीर्य्यं धैर्य्यतेजसी । ललितौदार्य्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥” तल्लक्षणं यथा, तत्रैव । ३ । ६३ । “व्यवसायादचलनं धैर्य्यं विघ्ने महत्यपि ॥” उदाहरणं यथा, -- “श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन् हरः प्रसङ्ख्यानपरो बभूव । व्यात्मे श्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-807-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धैर्य" आता है (22)
सहित्र सहन करने की क्षमता । धीरता । धैर्यधीरता चित्त की स्थिरता । मन की दृढ़ता । धैर्यप्रत्याश्वासन ढाढ़स । धैर्य । सांत्वनादिधि धीरता । धैर्यसम्मर्ष मर्ष । सहन । धैर्यधारयिष्णुता धैर्यधीरक 'धैर्य'जियास विश्वास । धैर्यदिलासा तसल्ली । ढाढस । आश्वासन । धैर्य । प्रबोध । क्रि॰ प्र॰—देना । यौ॰—दम दि…धीरजता धीरज । धैर्यशि शिवधृति धारण । धरने या पकड़ने की क्रियासुजनता सुजन का भाब । सौजन्य । भद्रता । भलमनसाहत । नेकी (को॰)स्थिरता स्थिर होने का भाव । ठहराव । निश्च- लताऔसान अंतकरार नदी का ऊँचा किनारा जो जल के काटने से बनता हैतीहा † ^१ संज्ञा पुं॰थीथी पु † संज्ञा स्त्री॰ स्थिरताधरहर † ^१ संज्ञा स्त्री॰तसल्ली ढारस । सांत्वना । आश्वासनथ्यावस † संज्ञा पु॰तहम्मुल सहिष्णुता । सहनशीलता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें