🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:38:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धृति
dhṛti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धृति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. धारण । धरने या पकड़ने की क्रिया ।
२. स्थिर रहने की क्रिया या भाव । ठहराव ।
३. मन की द्दढ़ता चित्त की अविचलता । धैर्य । धीरता । उ॰—कृश देह, विभा भरी भरी, धृति सूखी, स्मृति ही हरी हरी ।—साकेत, पृ॰ ३२१ । विशेष—साहित्यपदर्पण के अनुसार यह व्यभिचारी भावों में से एक है । मनु ने इसे धर्म के दस लक्षणों में कहा है ।
४. सोलह मातृकाओं में से एक ।
५. अठारह अक्षरों के वृत्तों की संज्ञा ।
६. दक्ष की एक कन्या और धर्म की पत्नी ।
७. अश्वमेध की एक आहुति का नाम ।
८. फलित ज्योतिष में एक योग ।
९. चंद्रमा की सोलह कलाओं में से एक ।
१०. संतोष । आनंद (को॰) ।
११. विचार । सावधानता (को॰) ।
१२. अठारह (१८) की संख्या (को॰) ।
१३. यज्ञ (को॰) ।
धृति २ संज्ञा पु॰
१. जयद्रथ राजा का पौत्र ।
२. एक विश्वदेव का नाम ।
३. यदुवंशीय वभु का पुत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृति f. holding, seizing, keeping, supporting (cf. चर्षणी-, वि-), firmness, constancy, resolution, will, command, RV. &c. &c.
satisfaction, content, joy, MBh.; Kāv. &c. (˚तिं-√ कृ, to keep ground or stand still, MBh. vii, 4540; to find pleasure or satisfaction, Ratn. iv, 4/5; ˚तिम्-√ बन्ध्, to show firmness, Amar. 67; to fix the mind on Mn. v, 47)
Resolution or Satisfaction personified as a daughter of Dakṣa and wife of Dharma (MBh.; Hariv.; Pur.) or as a Śakti (Hcat. &c.)
N. of partic. evening oblations at the Aśvamedha, ŚBr.
any offering or sacrifice, W.
of sev. kinds of metre and of a class of metres consisting of 4 × 18 syllables, Col.
of the numeral 18 Var.; Gaṇit.
of one of the astrol. Yogas.; L.
of a mythical garden, Gol.
of one of the 16 Kalās of the moon, Pur.
of a goddess (daughter of a Kalā of Prakṛti and wife of Kapila), ib.
of the wife of Rudra-Manu, ib.
of the 13th of the 16 Mātṛkās, L.
धृति m. with क्षत्रस्य = क्षत्र-ध्˚, Lāṭy.
N. of one of the Viśve Devās, MBh.
of a preceptor, Cat.
of the son of Vijaya and father of Dhṛta-vrata, Hariv.; Pur.
of a son of Vīta-havya and father of Bahulāśva, Pur.
of a son of Babhru, L.
of a Varṣa in Kuśa-dvīpa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (519,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धृतिः f. [धृ-क्तिन्] 1 Taking, holding, seizing. --2 Having, possessing. --3 Maintaining, supporting. --4 Firmness; steadiness, constancy. --5 Fortitude, energy, resolution’ courage, self-command; भज धृतिं त्यज भीतिमहेतुकां N. 4. 105; Ki. 6. 11; R. 8. 66. --6 Satisfaction, contentment, pleasure, happiness, delight, joy; धृतेश्च धीरः सदृशीर्व्यधत्त सः R. 3. 10; 16. 82; न चक्षुर्बध्नाति धृतिं V. 2. 8; Śi. 7. 10, 14. --7 Satisfaction considered as one of the 33 subordinate feelings (in Rhetoric); ज्ञानाभीष्टागमाद्यैस्तु संपूर्णस्पृहता धृतिः । सौहित्यवचनोल्लाससहासप्रतिभादिकृत् S. D. 198, 168. --8 A sacrifice. --Comp. --मुष् a. [] destroying all composure, discomposing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृति स्त्री धृ--क्तिन् । १ धारणे २ तुष्टौ ३ धैर्य्ये “धृतिर- स्तमिता रतिश्च्युता” रघुः “धृतिर्धैर्यं प्रीतिर्वा” मल्लि० । विष्कम्भादिमध्ये ४ अष्टमे योगभेदे मेदि० । “अतिगण्डः सुकर्मा च धृतिः शूलं तथैव” ज्यो० । ५ सुखे हेमच० । गौर्य्यादिषोडशमातृमध्ये ६ मातृकाभेदे । मातृकाशब्दे दृश्यम् । अष्टाद- शाक्षरपादकछन्दोमात्रे उक्तात्युक्तेत्युपक्रमे धृति- श्चातिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः” वृ० र० । ७ मानसधारणाभेदे “धृतिरधृतिर्ह्रीर्वीर्भीरित्येतत् सर्वं मनएव” श्रुतिः । सा च सात्विकादिभेदेन त्रिधा यथाह गीतायाम् “धृत्या यया धारयते मनःप्राणे- न्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ । सात्विकी । यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारय- तेऽर्जुन! । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ! राजसी । यथा स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा घृतिः सा पार्थ! तामसी” । ८ दक्षसुतारूपधर्मपत्नीभेदे “ददौ स दश धर्माय” इत्युपक्रमे धर्मपत्नीशब्दे उक्त वाक्ये ३८५७ पृ० दृश्यम् । ९ जयद्रथ- नृपस्य पौत्रे पु० जयद्रथस्तु राजेन्द्र! यशोदेव्याम् व्यजा- यत । ब्रह्मक्षत्रोत्तरः सत्यां विजयो नाम विश्रुतः । विजयस्य धृतिः पुत्रः” हरिवं० ३१ अ० । १० मैथिले राजभेदे पु० तदुपक्रमे “शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीति- हव्यो धृतिस्ततः” भाग० ९ । १३ । १६ । ११ विश्वदेवभेदे पु० तन्नामोपक्रमे “बलं धृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत् थाबनस्तथा” भा० अनु० ९१ अ० । सा० द० उक्ते १२ व्यभिचारि भावभेदे । सा च “सधृतिचपलनाग्लानिचिन्तावितर्काः” इत्युद्दिश्य तत्र लक्षिता यथा “ज्ञानाभीष्टागमाद्यैस्तु संपूर्णस्पृहता धृतिः । सौहित्यवचनोल्लाससहास प्रतिभादिकृत्” उदाहृतं च “कृत्वा दीननिपीडनां निजजने वद्ध्वा वचोविग्रहम् नैवालोच्य गरीयसी- रपि चिरादामुष्मिकीर्यातनाः । द्रव्यौघाः परिसञ्चिताः खलु मया यस्याः कृते साम्प्रतं नीवाराञ्जलिनापि केवलमहो मेयं कृतार्था तनुः” भा० द० । “ता धृति- [] रस्ति गतास्मि सम्प्रतीयम्” माघः । “स्थिता कर्थं शैलजनाशुगे धृतिः” किरा० “अम्बरान्तधृतेः” शा० सू० १४ गुरुत्ववतां पतनाभावे हरिदासः “कार्य्यायोजन धृत्यादेः पदात् प्रत्ययतः श्रुतेः । वाक्यात् सङ्ख्याविशेषच्च साध्यो विश्वविदव्ययः कुसुमा० । धृतीति ब्रह्माण्डादि पतनप्रतिबन्धकी भूतप्रयत्नवदधिष्टितं धृतिमन्त्वात् वियति विहङ्गमधृतकाष्ठवत् धृतिश्च गुरुत्ववतां पतना- भावः” हरिदासः । मनसो भूतपञ्चकारब्धत्वात् क्षित्यंशधारणवत्त्वात् धृतिमत्त्वं बोध्यम् । धृते- र्भूमिगुणत्वञ्च भा० शा० २५५ अ० उक्तं यथा “भूमेः स्थैर्य्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवार्धता । गन्धोगुरुत्वं शक्तिश्च संथातः स्थापना धृतिः” । “स्थैर्य्यमचाञ्चल्यं गुरुत्वं पतनप्रतियोगी गुणः प्रसवो धान्याद्युत्पत्तिस्तदर्थता, गुरुत्वं प्रथिमा पिण्डपुष्टिः शक्तिर्गन्धग्रहणसामर्थ्यं सङ्घातः श्लिष्टावयवत्वम् स्था- पना मनुष्याद्याश्रयत्वं धृतिः पाञ्चभौतिके मनसि यो धृत्यंशः स पार्थिवः स्थैर्य्यशब्देनैवीपात्त इति धृतिशब्दे- मात्र भूतान्तरप्रवेशस्थानत्वमुच्यते” नीलकण्ठव्याख्या । तच्छन्दसोऽष्टादशसंख्यकत्वात्तत्तुल्यसंख्यायुते अष्टादश- संख्यायुक्ते च । १६ विपुलाख्य विष्कुम्भपर्वतस्थे वनभेदे विष्कुम्भपर्वतोपक्रमे “वनं तथा चैत्तरथं विचित्रं ते- ष्वप्सरो नन्दननन्दनञ्च । धृत्याह्वयं यद् धृतिकृत् सुराणां भ्राजिष्णु वैभ्राजमिति प्रसिद्धम्” सि० शि० । “विपुलशैल- मस्तके केतुवृक्षो वटो धृतिर्वनं महाह्रदः सरः” प्रमिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3906-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धृतिः, पुं, (ध्रियते इति । धृ + क्तिन् । अभिधा- नात् पुंस्त्वम् ।) इष्टिः । इति मेदिनी । ते, २९ ॥ (विश्वेदेवविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । ९१ । ३० । “वलं धृतिर्व्विपाप्मा च पुण्यकृत् पावनस्तथा ॥” चन्द्रवंशीयनृपविशेषस्य विजयस्य पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३१ । ५५ । “विजयस्य धृतिः पुत्त्रस्तस्य पुत्त्रो धृतव्रतः ॥” निमिवंशीयानामेकतमः । यथा, भागवते । ९ । १३ । २६ । “शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः ॥” यदुवंशीयवभ्रोः पुत्त्रः । इति विष्णुपुराणे । ४ । १२ । १५ । “रोमपादाद्वभ्रुः वभ्रोः पुत्त्रो धृतिः ॥”)
धृतिः, स्त्री, (धृ + क्तिन् ।) तुष्टिः । (यथा, मनुः । ६ । ९२ । “धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धीर्व्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्म्मलक्षणम् ॥”) योगभेदः । धैर्य्यम् । (यथा, वाजसनेयसंहिता- याम् । ३४ । ३ । [] “यत्प्रज्ञानमुत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृतं प्रजासु ॥”) धारणम् । इति मेदिनी । ते, २९ ॥ सुखम् । इति हेमचन्द्रः । २ । २२२ ॥ (क्रतुः । यथा, कात्यायनश्रौतसूत्रे । २० । २ । ८ । “राजन्यो धृतिषु युद्धजपयुक्ताः ॥”) षोडशमातृकान्तर्गतत्रयोदशमातृका । इति भवदेवः ॥ अष्टादशाक्षरावृत्तिच्छन्दोमात्रम् । इति छन्दीमञ्जरी ॥ * ॥ धृतियोगजातफलं यथा, -- “धृतियोगसमुत्पन्नः प्राज्ञः संहृष्टमानसः । वावदूकः सभायाञ्च सुशीलो विनयान्वितः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ धारणा । सा त्रिधा । यथा, -- “धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ यया तु धर्म्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्ज्जुन ! । प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ ! राजसी ॥ यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्म्मेधा धृतिः सा तामसी मता ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । ३३-३५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-804-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धृति" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें