🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:22:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रयत्न
prayatna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रयत्न संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह क्रिया जो किसी कार्य को, विशेषतः कुछ कठिन कार्य को, पूरा करने के लिये की जाय । किसी उद्देश्य की पूर्ति के लिये की जानेवाली क्रिया । विशेष यत्न । प्रयास । अव्यवसाय । चेष्टा । कोशिश । जैसे,—बिना प्रयत्न के कुछ भी नहीं प्राप्त हो सकता ।
२. न्यायसूत्र के अनुसार आत्मा के छह गुणों अथवा साधनचिह्नों में से एक । प्राणियों की क्रिया । जीवों का व्यापार । विशेष—नैयायिकों के अनुसार प्रयत्न तीन प्रकार के होते हैं— प्रवृत्ति निवृत्ति, और जीवनयोनि । ग्रहण का व्यापार
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚यत्न m. persevering effort, continued exertion or endeavour, exertion bestowed on (loc. or comp.), activity, action, act, Mn.; MBh. &c. (instr. sg. and pl. abl. and -तस् ind. with special effort, zealously, diligently, carefully; ˚त्न ibc. and ˚त्नात् ind. also = hardly, scarcely)
great care, caution, Pañcat.
(in phil.) active efforts (of 3 kinds, viz. engaging in any act, prosecuting it, and completing it)
pl. volitions (one of the 17 qualities of the Vaiśeṣikas), IW. 68
(in gram.) effort in uttering, mode of articulation (also आस्य-प्रय्˚, distinguished into आभ्यन्तर-प्˚ and बाह्य-प्˚, internal and external effort), Prāt.; Pāṇ. i, 1, 9, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (687,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रयत्नः 1 Effort, exertion, endeavour; R. 2. 56; Mu. 5. 20. --2 Persevering or continued effort; perseverance. --3 Labour, difficulty; प्रयत्नप्रेक्षणीयः संवृत्तः Ś. 1 ‘hardly visible’, ‘seen with difficulty’. --4 Great care, caution; कृतप्रयत्नोऽपि गृहे विनश्यति Pt. 1. 20. --5 (In gram.) Effort in uttering, effort of the mouth in the production of articulate sounds; see Sk. on P. VIII. 2. 1. --6 (In phil.) Active effort of three kinds; प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् । एवं प्रथत्नत्र्यैविध्यं तांत्रिकैः परिदर्शितम्. --7 Activity, action in general. ( प्रयत्नतः, प्रयत्नेन-त्नात् &c. ind. 1 With great effort, diligently. --2 Assiduously. --3 Hardly, scarcely. --4 Particularly, specially).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0756-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयत्न पु० प्र + यत--भावे नङ् । प्रयासे । स च न्यायमते त्रिविधः यथा “प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकार- णम । एवं प्रयत्नत्रैविध्यं तान्त्रिकैः परिदर्शितम् । चि- कीर्षाकृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा । उपादानस्य चा- ध्यण प्रवृत्तौ जनकं भवेत् । निवृत्तिस्तु भवेद्द्वेषात् द्विष्ट- साधनताधियः । यत्रो जीवनयोनिस्तु सर्वदाऽतीन्त्रियी भवेत् । शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं तत्प्रकीर्त्तितम्” भाषा० “प्रयत्रस्तु फलावाप्त्यै व्याषारोऽतित्यरान्वितः” सा० द० उक्ते २ फलार्थिभिः प्रारब्धस्य कर्मणोऽवस्थापञ्चकान्तर्गते- ऽवस्थाभेदे ततोऽस्त्यर्थे मतुप् मस्य वः । प्रयत्नवत् तद्युक्ते त्रि० त्रिका० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4481,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयत्नः, पुं, (प्र + यत यत्ने + “यजयाचयतविच्छ- प्रच्छरक्षो नङ् ।” ३ । ३ । ९० । इति नङ् ।) प्रकृष्टयत्नः । (यथा, मनुः । ७ । ६८ । [] “बुद्ध्वा च सर्व्वं तत्त्वेन परराजचिकीर्षितम् । तथा प्रयत्नमातिष्ठेद्यथात्मानं न पीडयेत् ॥”) न्यायमते स च त्रिविधः । यथा, -- “प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् । एवं प्रयत्नत्रैविध्यं तान्त्रिकैः परिदर्शितम् ॥ चिकीर्षा कृतिसाध्येऽष्टसाधनत्वमतिस्तथा । उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ॥ निवृत्तिस्तु भवेद्द्वेधा द्विष्टसाधनताधियः । यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्व्वदातीन्द्रियो भवेत् ॥ शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं तत् प्रकीर्त्तितम् ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (तल्लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे । “प्रयत्नस्तु फलावाप्त्यै व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-287-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रयत्न" आता है (38)
गुरण प्रयत्न । चेष्टा । उद्योगउद्यम प्रयास । प्रयत्न । उद्योग । मेहनतगूरण प्रयत्न । उद्योगप्रयास प्रयत्न । उद्योग । कोशिशमनुष्यकार पुरुषकार उद्योग । प्रयत्नउजवास प्रयत्न । चेष्टा । तैयारीकोशिश प्रयत्न । चेष्टा । उद्योग । श्रमजद्दी चेष्टा । कोशिश । प्रयत्न । दौड़धूपपैसरा † संज्ञा पुं॰ जंजाल । झझट । बखेड़ा । प्रयत्न । व्यापारसमोहा उद्योग । प्रयत्न । चेष्टा । कोशिशडौलडाल उपाय । प्रयत्न । युक्ति । ब्योंतजद्दोजहद दौड़धूप । चेष्टा । प्रयत्नघटा मोघों का घना समूह । उभड़े हुए बादलों का ढेर । मेघमाला । कादंबिनीआधान स्थापन । रखना । यौ॰— अग्न्याधन । गर्भाधानयत्न नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार क…आस्था पूज्य बुद्धि । श्रद्धा । क्रि॰ प्र॰— रखना ।—होनाअभिहार आक्रमण । हमलाक्रिया चेष्टा शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । …अभिक्रम सुविचारित आक्रमण । धावाव्यवसाय वह कार्य जिसके द्वारा किसी की जीविका का निर्वाह होता हो । जीविका । जैस…अनुसंधान पश्चादगमन । पीछे लगनाप्रतियत्न लालच । प्राप्ति या लाभ की इच्छामन में ठानना । इरादा करना । नीयत बिगड़ना = दे॰ 'नीयत बद होना' । नीयत भरना…घटन गढ़ा जाना । रूप या आकार देनाअतिसर अतिक्रमण करनेवाला । सबसे आगे बढ़ जानेवाला । नेतासमीहित अभिलषित । आकांक्षित । इच्छितषट्क छह । ६ की संख्याप्रहाण परित्यागसन्नाह कवच । बकतरविचेष्टा बुरी या खराब चेष्टा करना । मुँह बनाना या हाथ पैर पटकनासमुत्पतन उड़ना । ऊपर उठनाव्यवसिति व्यवसाय । रोजगारसई मल्लाहों की परिभाषा में नाव खींचने की गून को कड़ा करनानाच वह उछल कूद जो चित्त की उमंग से हो । अंगों की वह गति जो हृदयोल्लास के क…तंदेही परिश्रम । मेहनतनाचकूद नाच । तमाशाप्रणिघान रखा जाना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें