🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:19:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रिया
kriyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कृत्या (3.3.167) देवी · धन
घञ्-प्रत्ययान्त से 'ञ' प्रत्यय, यदि 'यह क्रिया इसमें हो' अर्थ हो, तो स (3.5.6) इसमें · हो · दाण्डपाता · श्यैनम्पाता · तैलम्पाता
क्रिया (3.2.1) कर्म
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रिया ।
२. लगातार एक ही बिषय का बार बार चितन करने से मन या मस्तिष्क की एकाग्रता ।
क्रिया संज्ञा स्त्री॰ '[सं॰]
१. किसी प्रकार का व्यापार । किसी काम का होना या किया जाना । कर्म ।
२. प्रयत्न । चेष्टा । हिलना । डोलना
३. अनुष्ठान । आरंभ ।
४. व्याकरण का वह अंग, जिससे किसी व्यापार का करना या कराना पाया जाय । जैसे, आना, जाना, मारना, इउत्यादि ।
५. शौच आदि कर्म । नित्यकर्म । स्नान, संध्या, तर्पण, आदि कृत्य । उ॰—प्रात क्रिया करि गे गुरु पाही । महाप्रमोद प्रेम मन माही ।— तुलसी (शब्द॰) ।
६. श्रांद्ध आदिप्रेतकर्म । उ॰—अविरल भगति माँगि बर गीध गयउ हरिधाम । तेहि की क्रिया यथोचित निज कर कीन्हीं राम ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—क्रिया कर्म = मृतक कर्म । अंत्येष्टि क्रिया ।
७. प्रायशिच्त आदि कर्म ।
९. उपाय । उपचार । चिकित्सा ।
९. न्याय या विचार का साधन । मुकदमे की कार्रवाई ।
१०. अध्रापन । शिक्षण (को॰) ।
११. किसी कला पर आधिपत्य या उसका ज्ञान (को॰) ।
१२. आचरण । व्यवहार (को॰) ।
१३. कार्य की विधि (को॰) ।
१४. कोइभी साहित्यिक रचना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रिया f. (Pāṇ. iii, 3, 100), doing, performing, performance, occupation with (in comp.), business, act, action, undertaking, activity, work, labour, KātyŚr.; Mn.; Yājñ. &c.
bodily action, exercise of the limbs, L.
(in Gr.) action (as the general idea expressed by any verb), verb, Kāś. on Pāṇ. i, 3, 1 &c. (according to later grammarians a verb is of two kinds, सकर्म-क्रिया, ‘active’, and अकर्म-क्˚, ‘intransitive’)
a noun of action, W.
a literary work, Vikr.
medical treatment or practice, applying a remedy, cure (see सम-क्रिय-त्व and विषम-क्˚), Suśr.
a religious rite or ceremony, sacrificial act, sacrifice, Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
with चरमा, ‘the last ceremony’, rites performed immediately after death, obsequies, purificatory rites (as ablution &c.), MBh. iv, 834; R. vi, 96, 10
religious action, worship, BhP. vii, 14, 39; RāmatUp.
Religious Action (personified as a daughter of Dakṣa and wife of Dharma, MBh. i, 2578; Hariv. 12452; BhP.; or as a daughter of Kardama and wife of Kratu, BhP.)
judicial investigation (by human means, as by witnesses, documents, &c., or by superhuman means, as by various ordeals) Comm. on Yājñ.
atonement, L.
disquisition, L.
study, L.
means, expedient, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (320,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रिया [कृ भावे करणादौ वा श] 1 Doing, execution, performance, accomplishment; उपचार˚, धर्म˚; प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सताभीप्सितार्थक्रियैव Me. 114. --2 An action, act, business, undertaking; प्रणयिक्रिया V. 4. 15; Ms. 2. 4. --3 Activity, bodily action, labour. --4 Teaching, instruction; क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति R. 3. 29. --5 Possession of some art (as of singing, dancing &c.), knowledge; शिष्टा क्रिया कस्याचिदात्मसंस्था M. 1. 16. --6 Practice (opp. शास्त्र theory). --7 A literary work, composition; शृणुत मनोभिरवाहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य V. 1. 2; कालिदासरय कियायां कथं परिषदो बहुमानः M. 1. --8 A purificatory rite, a religious rite or ceremony. --9 An expiatory rite, expiation. --10 (a) The ceremony of offering oblations to the deceased ancestors (श्राद्ध). (b) Obsequies. --11 Worship. --12 Medical treatment, application of remedies, cure; शीतक्रिया M. 4 cold remedies. --13 (In gram.) Action, the general idea expressed by a verb. --14 Motion [] --15 Especially, motion as one of the seven categories of the Vaiśeṣikas; see कर्मन्. --16 (In law) Judicial investigation by human means (witnesses &c.) or by ordeals. --17 Burden of proof; क्रिया स्याद्वादिनोर्द्वयोः; द्वयोरपि वादिनोः क्रिया प्राप्नोति V. May. --18 A verb. --19 A noun of action. --20 Disquisition. --21 Study. --22 Means, expedients, --23 Instrument, implement. --Comp. --अन्वित a. practising ritual observances. --अपवर्गः {1} completion or termination of an affair, execution of a task, क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात् कृताः Ki. 1. 14. {2} liberation from ceremonial acts, absolution. --अभ्युपगमः a special agreement; क्रियाभ्युपगमात्त्वेतत् बीजार्थं यत्प्रदीयते Ms. 9. 53. --अवसन्न a. one who loses a law-suit through the statements of the witnesses &c. --इंद्रियं see कर्मेंद्रिय. --कलापः the whole body of ceremonies enjoined in the Hindu religious law. {2} all the particulars or points of any business. --कारः {1} an agent, worker. {2} a beginner, tyro, a fresh student. {3} an agreement. --द्वेषिन् m. a witness whose testimony is prejudicial to the cause (one of the five kinds of witnesses). --द्वैतं efficient cause. --निर्देशः evidence. --पटुं a. dexterous. --पथः mode of medical treatment. --पदं a verb. --पर a. diligent in the performance of one's duty. --पादः the third division of a legal plaint; that is, witnesses, documents and other proofs adduced by the plaintiff or complainant. --योगः {1} connection with the verb. {2} the employment of expedients or means. {3} active devotion. --लोपः omission or discontinuance of any of the essential ceremonies of the Hindu religion; क्रियालोपात् वृषलत्वं गताः Ms. 10. 43. --वशः necessary influence of acts done. --वाचक, --वाचिन् a. expressing any action, as a verbal noun. --वादिन् m. a plaintiff, complainant. --विधिः a rule of action, manner of any rite; Ms. 9. 220. --विशेषणं {1} an adverb. {2} a predicative adjective. --शक्तिः f. the power of god (in creating this world) --संक्रातिः f. imparting (to others) one's knowledge; teaching; M. 1. 19. [] --समभिहारः the repetition of any act Śi. 2. 43.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0431-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रिया स्त्री कृ--भावे करणादौ वा यथायथं श । १ आरम्भे २ निष्कृतौ (प्रायश्चित्ते) ३ शिक्षायां ४ पूजायां ५ संप्रधारणे (विवादविचाराङ्गे साधने) ६ सामाद्युपाये । ७ न्यायादिम- तसिद्धे उत्क्षपणादी कर्म्मणि व्याकरणमतसिद्धे ८ धात्व- र्थे ९ चेष्टायां (परिस्पन्दे) १० चिकित्सायां च अमरः । ११ करणे (अनुष्ठाने) हेम० । १२ श्राद्धे क्षीरस्वामी । १३ शौचे शब्दरत्ना० । १४ प्रयोगे च तत्र न्यायमतसिद्धा क्रिया कर्म्म- शब्दे १७५५ पृ० दर्शिता । कर्म्मत्वलक्षणन्तु औलूक्यशब्दे सर्व्व० द० वाक्ये १५८६ पृ० उक्तम् तत्र अनित्यमात्र- समवेतत्वे सतीतिशुद्धम् नित्यमात्रसमवेतत्वाभावादित्य- शुद्धम् अनित्यमात्रसमवेतत्वाभावादिति शुद्धम् । वैयाक- रणमते तु धात्वर्थः क्रिया तत्स्वरूपशाब्दबोधप्रकारादि शब्दार्थरत्नेऽस्माभिर्निरूपितं यथा “क्रिया च भावना उत्पादयितुर्व्यापाररूपा साध्यत्वेना- भिधीयमानेति बोध्यम् । “व्यापारो भावना सैवौत्पादना सैव च क्रियेति” हर्य्युक्तेः “यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्य- त्वनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधी- यते” इति “साध्यत्वेन क्रिया तत्र तिङ्पदैरभिधीयते” इति च वाक्यपदीयाच्च । “यावदिति सर्व्वमित्यर्थः तदेव विवृणीति सिद्धमसिद्धं वेति । सिद्धं वर्त्तमानध्वंसप्रति- योगि, तद्भिन्नमसिद्धं तच्च वर्त्तमानं भविष्यच्चेति द्विविधं तेनापचत् पक्ष्यति पचतीत्यादौ सर्वत्र साध्यत्वेन असत्व- रूपत्वेनाभिधीयमाना क्रियेति क्रियाशब्दस्य रूढिरनेन दर्शितेति भावः । यौगिकत्वमप्याह आश्रितक्रमरूपत्वा- दिति । आश्रितःक्रमो रूपं यस्यास्तत्त्वात् पूर्वापरीभूता- वयवकत्वादित्यर्थः । तदीयावयवानामधिश्रयणाद्यधःश्रय- णपर्य्यन्तानां क्रमेणोतपत्तेः क्रियापदेन तत्समुदायो ऽभिधीयते यत्र च न क्रमिको व्यापारोऽस्ति तत्र रूढि- रादरणीयेति पौर्वापर्य्यारोपेण वा सर्वत्र फलस्य स्वजन- [] कव्यापारगतपौर्वापर्य्यारोपवत् यौगिकत्वम् । अतएव फलमात्रबोधकस्यापि क्वचित् धातुत्वसिद्धिरिति फलि- तार्थः । इयांस्तु विशेषः पाकैत्यादौ धातुना साध्यत्वेनो पस्थाप्यायाः क्रियायाःसिद्धक्रियारूपे घञर्थे विशेषणत्वं पचतीत्यादौ तु नैवमिति । अतएव “साध्यत्वेन क्रिया तत्र तिङ्पदैरभिधीयते” इति वाक्यपदीयकारिकाव्याख्यायां भूषणसारदर्पणे तिङ्पदैरित्यतदगुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा तिङन्तपदैर्धातुभिरित्यभिरितम् । तेन सर्वत्र धातोः साध्यरूपकियाबोधकत्वम् । किञ्चक्रमिकावयवानामेकदाऽ सत्त्वेऽपि यत्किञ्चिदवयवसत्त्वकाले वर्त्तमानत्वव्यवहारः अवयवावयविनोरभेदारोपात् । भूतभविष्यत्त्वव्यवहारस्तु सर्वेषामवयवानां भूतभविप्यत्त्वयोरेव नतु यत्किञ्चित्- क्रियाव्यक्तिभूतत्वादौ । उक्तञ्च वाक्यपदीये “गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रिपेति व्यपदिश्यते” इति । अस्यार्थः क्रमिकतत्तद्व्यापारं प्रति गुणभूतैर्गुणभावेन भासमानैरवयवैरुपलक्षितः बुद्ध्या एकत्वबुद्ध्यः प्रकल्पितोऽभेदो यस्मिन् तद्रूपः क्रमजन्मनां व्यापाराणां समूहः क्रियेति । अत्र क्षणनश्वराणां व्यापाराणां मेलनासिद्ध्या बुद्ध्येत्युक्तम् तथा च वुद्धिजन्य- संस्कारद्वारा तेषां मेलनसम्भवैतिं भावः । अतएव भाष्ये “क्रिया हि नामेयमत्यन्तापरिदृष्टा पूर्वापरीभूता- वयवा न शक्यते पिण्डीभूता निदर्शयितुमिति” व्यापार- समुदायात्मिकायाः कि यायादर्शनायोग्यत्वोक्त्या तदवय- वानां तद्विषयत्वं व्यतिरेकमुखेन दर्शितम् । तस्याश्चाभि- न्नैकबुद्धिविषयतया एकत्वव्यवहारैत्यपि बोध्यम् । अथपाऽनेकव्यापारव्यकिवृत्तिर्जातिरेव क्रियेति सिद्धान्तवल्प आदरणीयः । तस्या
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रिया, स्त्री, (क्रियते अनया असौ अस्मिन् इति वा । डु कृ ञ् करणे करणकर्म्माधिकरणादौ च यथायथं श प्रत्ययः । “रिङ् शयग्लिङ्क्षु” । ७ । ४ । १८ । इति रिङादेशः । “अचिश्नुधातु- भ्रुवां य्वोरियङुवङौ” । ६ । ४ । ७७ । इति इयङ् ।) आरम्भः । निष्कृतिः । शिक्षा । पूज- नम् । सम्प्रधारणम् । उपायः । कर्म्म । तन्नव- विधम् । यथा, -- “आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं सम्प्रधारणम् । उपायः कर्म्म चेष्टा च चिकित्सा च नव क्रियाः” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ चेष्टा । चिकित्सा । इत्य- मरः । ३ । ३ । १५६ ॥ कारणम् । इति हेम- चन्द्रः ॥ श्राद्धम् । इत्यमरटीकायां स्वामी ॥ शौचम् । इति शब्दरत्नावली ॥ धात्वर्थः करोत्यर्थो वा । इति वैयाकरणाः ॥ क्रियाः साध्यरूपाः वस्तधर्म्माः पाकादयः एषु हि अधिश्रयणाद्यव- श्रयणान्तादिः पूर्व्वापरीभूतो व्यापारकलापः पाकादिशब्दवाच्यः । इति साहित्यदर्पणम् ॥ चतुः- प्रकारव्यवहारपादान्तर्गतव्यवहारपादविशेषः । सा द्विधा मानुषी दैविकी च । तत्राद्या साक्ष्य- लेख्यानुमानभेदेन त्रिधा । द्वितीया धटाग्न्युदक- विषकोषतण्डलतप्तमाषकफालधर्म्मजभेदेन नवधा दिष्यानि । यथा, -- “द्विप्रकारा क्रिया प्रोक्ता मानुषी दैविकी । तथा [] साक्ष्यलेख्यानुमानञ्च मानुषी त्रिविधा स्मृता । धटाद्या धर्म्मजान्ताश्च दैविकी नवधा स्मृता” ॥ इति व्यवहारतत्त्वे वृहस्पतिः ॥ (चिकित्साकार्य्यं यथा, -- चरके सूत्रस्थाने १७ अध्याये ॥ “याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः । सा चिकित्सा विकाराणां कर्म्मतद्भिषजां मतम् ॥ कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति । समानाञ्चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रियाः” ॥ “यात्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च । सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत्” ॥ शीते शीतप्रतीकार उष्णेचोष्मनिवारणम् । कृत्वाकुर्य्यात् क्रियांप्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्” ॥ इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रिया" आता है (20)
करण व्याकरण में वह कारक जिसके द्वारा कर्ता क्रिया को सिद्ध करता है । जैसे,…कार क्रिया । कार्य । जैसे,—उपकार, स्वीकार, अहंकार, बलात्कार, चमत्कार । विश…कर्म वह जो किया जाय । क्रिया । कार्य । काम । करनी । करतूतढंग क्रिया । प्रणाली । शैली । ढब । रीति । तोर । तरीका । जैसे,—(क) वोलने चा…हगदई ‡ ^२ संज्ञा स्त्री॰ बगदने की स्थिति, भाव, क्रियाकारि[२] कार्य । क्रिया । कर्म (को॰)बद्ध बँधा हुआ । जो या जिससे बांधा गया जो । बंधन में पड़ा हुआ या बांधने सें …चेष्ट अंगों की गति । भावभंगीवर्षणि वृष्टि । वर्षाव्याकरण वह विद्या या शास्त्र जिसमें किसी भाषा के शब्दों के शुद्ध रूपों और वाक्…प्रक्रिया प्रकरणवृधसानु पुरुष । आदमीव्यवहृति वह लाभ जो व्यापार में होता है । रोजगार में होनेवाला नफाव्यापृति व्यवसाय । व्यापारपारायणी सरस्वती का एक नामशब्दभेद व्याकरण के अनुसार शब्द का वह विवेचन जो उनके कार्य, स्थिति और संबंध आदि…शब्दसाधन व्याकरण का वह अंग जिसमें शब्दों की व्युत्पत्ति, भेद और रूपांतर आदि का …तंत पु † संज्ञा पुं॰ 'तन्तु'हरकत गति । चाल । हिलना । डोलनादत्क्ष एक प्रजापति का नाम जिनसे देवता उत्पन्न हुए । विशेष—ऋग्वेद में दक्ष प्र…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें