🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:36:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्याकरण
vyākaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह विद्या या शास्त्र जिसमें किसी भाषा के शब्दों के शुद्ध रूपों और वाक्यों के प्रयोग के नियमों आदि क निरूपण होता है । भाषा का शुद्ध प्रयोग और नियम आदि बतलानेवाला शास्त्र । विशेष—व्याकरण में वर्णों, शब्दों और वाक्यों का विचार होता है; इसीलिये इसके वर्णविचार, शब्दसाधन और वाक्यविन्यास, ये तीन मुख्य विभाग होते हैं । व्याकरण के नियम प्रायः लिखी हुई और प्रचलित भाषा के आधार पर निश्चित किए जाते है; क्योंकि बोलने में लोग प्रायः प्रयागों की शुद्धता पर उतना अधिक ध्यान नहीं रखते । व्याकरण में शब्दों के अलग भेद कर लिए जाती हैं; जैसे, क्रिया, विशेषण, सर्वनाम आदि, और तब इस बात का विचार किया जाता है कि इन शब्दभेदों का ठीक ठीक और शुद्ध प्रयोग क्या है । हमारे यहाँ व्याकरण की गणना वेदांग में को गई है ।
२. विग्रह । विश्लेषण (को॰) ।
३. ब्याख्या । स्पष्ट करना । प्रकाशन (को॰) ।
४. अंतर । विभेद । भेद (को॰) ।
५. धनुष की टंकार (को॰) ।
६. भविष्यकथन । अनागत कथन (को॰) ।
७. विस्तार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-आकरण &c. See व्य्-आ-√ कृ.
व्य्-आकरण n. separation, distinction, discrimination, MBh.
explanation, detailed description, ib.; Suśr.
manifestation, revelation, MBh.; Hariv.
(with Buddhists) prediction, prophecy (one of the nine divisions of scriptures, Dharmas. 62), SaddhP. &c.
development, creation, Śaṃk.; BhP.
grammatical analysis, grammar, MuṇḍUp.; Pat.; MBh. &c.
grammatical correctness, polished or accurate language, Subh.
the sound of a bow-string, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याकरणं 1 Analysis, decomposition. --2 Grammatical analysis, grammar, one of the six Vedāṅgas q. v.; सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिनेः Pt. 2. 33. --3 Explaining, expounding. --Comp. --प्रक्रिया etymology, derivation (of a word).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याकरण पु० व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते अर्थवत्तया प्रतिपा- द्यन्ते शब्दा येन वि + आ + कृ--करणे ल्युट्! वेदाङ्गे श- ब्दसाधुतावोधके १ शास्त्रभेदे वेदान्तोक्ते नामरूपाभ्यां २ जगतोविकाशने च “अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन! समासतः । सिद्ध- शब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे । सुप्तिङ्न्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः । स्वोजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकार्थके । सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि- कर्त्तरि । अर्थवत् प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्ज्जितम् । अमौट्शसो द्वितीया स्यात् तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्ता उक्तानुक्ताविभेदतः । टाभ्या- भिसस्तृतीया स्यात् करणे कर्त्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं तत्कर्त्ता यः करोति सः । ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थी स्यात् सम्प्रदाने च कारके । यस्मैदित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम् । पञ्चमी स्यात् ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपादानं भयं यतः । ङसोसामश्च षष्ठी स्यात् स्वामिसम्बन्ध उख्यते । ङ्योस् सुपश्च सप्तमी स्यात् सा चाधिकरणे भवेत् । आधारश्चा- धिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् । पञ्चमी पर्य्युपाङ् योग इतर- र्त्तेन्यदिङ्मुखे । एनब्योगे द्वितीया स्यात् कर्मप्रवच- नीयकैः । लक्षणवीप्सेत्थंभूतेऽभिर्भागे च परिप्रती । अनुस्तेषु सहार्थे च हीनेऽनूपौ च कीर्त्ततौ । द्वितीया च चतुर्थी स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणेहि विमक्ती द्वेमन्यकर्मण्यनादरे । नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषट्- योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववा- चिनः । तृतीया सहयोगे स्यात् कुत्सितेऽङ्गे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि । स्वामीश्वरा- धिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्द्धारणे द्वे विभक्ती षष्ठी हेतुप्रयोगके । स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रति- यत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्त्तरि । न कर्त्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठादौ प्रतिपादिता । द्विविधं प्रातिपदिकं प्रातिपदिकमज्झलम् । भुवादिम्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः । तिप्तसन्तयः प्रथमो मध्यः सिप्थस्थास उत्तमः । मिब्वस्मसः परस्मै तु पदानाञ्चात्म- नेपदम् । तामातामन्तां प्रथमो मध्यख्यासाथांध्वं तथा । [] उत्तम इर्वहिमही ङितः कर्त्तरि धातुतः । नाम्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युस्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि । भुवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तु धातवः । लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः । भूतानद्यतने लिट् च लिङाशिषि च धा- तुतः । विध्यादावेवानुमतौ लिङ्विधिर्मन्त्रणे भवेत् । निमन्त्रणाधीष्ट संप्रश्न प्रार्थनेषु तथाऽऽशिषि । लिडतीते परोक्षे स्याल्लङ्लुङ्, ऌट् ऌङ् भविष्यति । स्यादद्य- तने ऌट् च भविष्यति च धातुतः । धातोरॢङ्क्रिया- तिपत्तौ लिङर्थे लोट् प्रकीर्त्तितः । कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्त्तरि । शतृ शानच् तव्यण्यद् यदनीयर् क्य तृचादयः” गारुडे २०९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4986-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याकरणं, क्ली, (व्याक्रियन्ते अर्था येनेति । वि + आ + कृ + ल्युट् ।) वेदाङ्गविशेषः । इति शब्द- रत्नावली ॥ तत्र साध्यसाधनकर्त्तृकर्म्मक्रिया- समासादिनिरूपणम् । तस्य व्युत्पत्तिर्यथा । व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते साधुशब्दा अस्मिन् अने- नेति वा । इति दुर्गादासः ॥ * ॥ “अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः । सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे ॥ सुप्तिङक्तं पदं ख्यातं सुपः सप्तबिभक्तयः । स्यौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके ॥ संबोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्म्मणि कर्त्तरि । अर्थवत् प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्ज्जितम् ॥ अमौट्शसो द्वितीया स्यात् तत्कर्म्म क्रियते च यत् । द्बितीया कर्म्मणि प्रोक्ता उक्तानुक्तविभेदतः ॥ टा भ्यां भिसस्तृतीया स्यात् करणे कर्त्तरीरिता । येन क्रियते करणं तत् कर्त्ता यः करोति सः ॥ ङेभ्यां भ्यसश्चतुर्थी स्यात् संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयते रोचते संप्रदानकम् ॥ पञ्चमी स्यात् ङसि भ्यां भ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपादानं भयं यतः ॥ ङसोसामश्च षष्ठी स्यात् स्वामिसम्बन्धमुख्यके । ङ्योस्सुपश्च सप्तमी स्यात् सा चाधिकरणे भवेत् ॥ आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ पञ्चमी पर्य्युपाङ्योग इतरर्त्तेऽन्यदिङ्मुखे । एनयोगे द्वितीया स्यात् कर्म्म प्रवचनीयकैः ॥ लक्ष्मणवीप्सेत्थंभूतेऽभिर्भागे च परिप्रती । अन्तरेषु सहार्थे च हीनेऽनूपश्च कथ्यते ॥ द्वितीया च चतुर्थी स्याच्चेष्टायां गतिकर्म्मणि । अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्म्मण्यनादरे ॥ नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषडयोग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ तृतीया सहयोगे स्यात् कुत्सितेऽङ्गे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्द्धारणे द्वे विभक्ती षष्ठी हेतुप्रयोगके ॥ स्मृत्यर्थकर्म्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । [] हिंसाथानां प्रयोगे च कृति कर्म्मणि कर्त्तरि ॥ न कर्त्तृकर्म्मणोः षष्ठी निष्ठादौ प्रतिपादिता । द्बिविधं प्रातिपदिकं प्रातिपदिकमज्झलम् ॥ * ॥ भुवादिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः । तिप्तसन्ति प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः ॥ मिप्वस्मसः परस्मै तु पदानाञ्चात्मनेपदम् । तामातामन्तां प्रथमो मध्यस्थासार्थांध्वमुत्तमः ॥ आदेशा इवहिमह्यन्ता अनिजादपि धातुतः । नाम्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत् ॥ मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि । भुवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तु धातवः ॥ लडीरितो वर्त्तमाने स्मेनातीते च धातुतः । भूतानद्यतने लट् च लोडाशिषि च धातुतः ॥ विध्यादावेवानुमतौ लिङ्विधिर्मन्त्रणे भवेत् । निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु तथाशिषि ॥ लिडतीते परोक्षे स्याल्लङ् लुङ् ऌट् ऌङ् भवि- ष्यति । स्यादद्यतने ऌट् च भविष्यति च धातुतः ॥ धातोर्लिङ्क्रियाभिपत्तौ लिङर्थे लोट् प्रकीर्त्तितः । कृतस्त्रिष्वपि वर्त्तन्ते भावे कर्म्मणि कर्त्तरि । शतृशानतव्यङ्ण्ययङनीयङ्क्यतृचादयः ॥” इति गारुडे कुमारव्याकरणे २०९ अध्यायः ॥ कुमार उवाच । “सिद्धोदाहरणं वक्ष्ये संहितादि परस्परम् । विप्रान्नं सागतान् धीदं सूत्तमं स्यात् पितॄषमः ॥ होतॄकारो विश्रुतेयं लाङ्गलीषा मनीषया । गङ्गोदकं तवल्कार ऋणार्णं प्रार्णमित्यपि ॥ शीतार्त्तश्च तवल्कारः सैन्द्री सौकार इत्यपि । मध्वासनञ्च पित्रम्बे नन्वयं नाप्ययोजयेत् ॥ नायको लवणं नावस्त एते तेन ईश्वराः । देवीगृहमथोऽमुत्र ययुरेहि पटू इमौ ॥ अमी अश्वाः षडश्वेति तनुराखुस्तृणानि च । तच्चरेत्तल्लु नातीति तज्जलं तच्श्मशानक
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याकरण" आता है (13)
व्युदास हटाना । निकाल देना । निरसन । परित्याग । (व्याकरण)पदानुशासन पदों का अनुशासन करनेवाला शास्त्र । शब्दानुशासन । शब्दशास्त्र । व्याकरणशब्दानुशासन व्याकरण । जैसे, हिंदी शब्दानुशासनशब्दविद्या व्याकरण । शब्दशास्त्रपडंग बेद के छह अंग—शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छद और ज्योतिषग्रामर व्याकरणशक्य किया जाने योग्य । जो किया जा सके । संभव । क्रियात्मकशास्त्र हिंदुओं के अनुसाकर ऋषियों और मुनियों आदि के बनाए हुए वे प्राचीन ग्रंथ …वेदांग वेदो के अंग या शस्त्र जो छह हैं और जिनके नाम इस प्रकार हैं—शिक्षा, कल्…वेदवदन ब्रह्माअग्निपुराण पुराणों में से एक । विशेष—इसका नाम अग्निपुराण इस कारण है कि इसे अग्नि …शब्दशास्त्र वह शास्त्र जिसमें भाषा के भिन्न भिन्न अगों और स्वरूपों का विवेचन तथा न…कवायद दे॰ नियम । व्यवस्था । यौ॰—कवायद पटवारियान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें