🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:56:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शक्य
śakya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शक्य १ वि॰ [सं॰]
१. किया जाने योग्य । जो किया जा सके । संभव । क्रियात्मक ।
२. जिसमें शक्ति हो ।
शक्य २ संज्ञा पुं॰ शब्दशक्ति के द्वारा प्रकट होनेवाला अर्थ । जैसे— 'अग्नि' पद में अंगार रुप की शक्ति है अतः अग्निपद का अंगार शक्य अथवा वाच्य है । (व्याकरण) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक्य mf(आ)n. able, possible, practicable, capable of being (with inf. in pass. sense, e.g. न सा शक्या नेतुम् बलात्, ‘she cannot be conducted by force’; तन् मया शक्यम् प्रतिपत्तुम्, ‘that is able to be acquired by me’; the form शक्यम् may also be used with a nom. case which is in a different gender or number, e.g. शक्यं श्व-मांसादिभिर् अपि क्षुत् प्रतिहन्तुम्, ‘hunger can be appeased even by dog's flesh &c.’; cf. Vām. v, 2, 25), MBh.; Kāv. &c.
to be conquered or subdued, liable to be compelled to (inf.), MBh.
explicit, direct, literal (as the meaning of a word or sentence, opp. to लक्ष्य and व्यङ्ग्य), Alaṃkāraś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1045,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक्य pot. p. 1 Possible, practicable, capable of being done or effected (usually with an inf.); श क्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् Bh. 2. 11, R. 2. 49, 54. --2 Fit to be effected. --3 Easy to be effected. --4 Directly conveyed or expressed (as the meaning of a word); शक्योऽर्थोऽभिधया ज्ञेयः S. D. 10. --5 Potential. (The form शक्यं is some times used as a predicative word with an inf. in a passive sense, the real object of the infinitive being in the nom. case; एवं हि प्रणय वती सा शक्यमुपेक्षितुं कुपिता M. 3. 22; शक्यं…अविरलमालिंगितु पवनः Ś. 3. 7, विभूतयः शक्यमव प्तुमूर्जिताः Subhāṣ.; Bg. 18. 11.). --Comp. --अर्थः the meaning directly expressed. --प्रतीकार a. remediable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक्य त्रि० शक--यत् । १ शक्तियुक्ते २ शक्त्या बौध्येऽर्थे । ३ समर्थनीये । ४ साधयितुं योग्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5077,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक्यः, त्रि, (शक + “शकिसहोश्च ।” ३ । १ । ९९ । इति यत् ।) समर्थनीयः । (यथा, रघुः । २ । ४९ । “शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः ॥”) शक्त्याश्रयः । (यदा भावे यत् स्यात् तदा क्लीवलिङ्गः स्यात् । यथा, गीतायाम् । १८ । ११ । “नहि शक्यं देहभृता त्यक्तुं कर्म्माण्यशेषतः ॥” तथाच रामायणे । २ । १३ । ५ । “तानि सर्व्वाणि संयत्तुं शक्यं राम जितेन्द्रियैः ॥”) पुं, वाच्योऽर्थः । यथा, -- “शक्योऽर्थोऽभिधया ज्ञेयः लक्ष्यो लक्षणया मतः । व्यङ्ग्यो व्यञ्जनया ज्ञेयस्तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः ॥” इत्यलङ्कारशास्त्रम् ॥ अन्यच्च । “शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितौ गुणः ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ अपि च । “ईश्वरसङ्केतः शक्तिस्तया अर्थबोधकं पदं वाचकम् । यथा गोत्वादिविशिष्टबोधकं गवादिपदं तद्वोध्योऽर्थो गवादिर्वाच्यः स एव मुख्यार्थ इत्युच्यते ।” इति शक्तिवादः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-006-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शक्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें