🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:14:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यश
yaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
श्लोक (3.3.2) पद्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यश संज्ञा पुं॰ [सं॰यशस्]
१. अच्छा काम करने से होनेवाला नाम । नेकनामी । कीर्ति । सुख्यति । उ॰—(क) यश अपयश देखत नहीं देखत श्यामल गात ।— बिहारी (शब्द॰) । (ख) रक्षहु मुनि जन यश लीजै ।—केशव (शब्द॰) । (ग) हा पुत्र लक्ष्मण छुड़ावहु बेगि मोहीं । मार्तड़वश यश की सब लाज तोहीं ।— केशव (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पाना ।—मिलना । मुहा॰—यश कमाना या लूटना=यश वा कीर्ति प्रप्त करना । नाम हासिल करना ।
२. बड़ाई । प्रशंसा । महिमा । मुहा॰—यश गाना=(१) प्रशंसा करना । (२) कृतज्ञ होना । एहसान मानना । यश मानना=कृतज्ञ होना । निहोरा मानना । एहसान मानना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यश , यशः &c. See below.
यश mfn. (ifc.) = यशस् (see अति-यश).
यशः in comp. for यशस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (848,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यशः, [स्] क्ली, (अश्नुते व्याप्नोतीति । अश + “अशेर्देवने युट् च ।” उणा० ४ । १९० । इत्य- सुन् युट्च ।) सुख्यातिः । तत्पर्य्यायः । कीर्त्तिः २ समज्ञा ३ । इत्यमरः । १ । ६ । ११ ॥ समाख्या ४ कीर्त्तना ५ अभिख्यानम् ६ आज्ञा ७ समज्या ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ “दानादिपभवा कीर्त्तिः शौर्य्यादिप्रभवं यशः । इति माधवी ॥ अतएव यशःकीर्त्त्योर्भेदस्यापि दर्शनात् यशः- कीर्त्तिपरिभ्रष्टो जीवन्नपि न जीवति । इति कस्यचित् प्रयोगः । जीवतः ख्यातिर्यशो मृतस्य स्वातिः कीर्त्तिरिति केचित् । तन्न साधु कीर्त्तिस्ते नृप दूतिकेति प्रयोगदर्शनात् ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ कीर्त्तिनाशे दोषो यथा, -- “हन्ति यः परकीर्त्तिञ्च स्वकीर्त्तिं मानवाधमः । स कृतघ्न इति ख्यातस्तत्फलञ्च निशामय ॥ अन्धकूपे वसेत् सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश । कीटैर्नकुलमानैश्च भक्षितः सततं नृप ! ॥ तप्तक्षारोदकं पापी नित्यं पिबति खादति । ततः सर्पो जन्म सप्त काकः पञ्च ततः शुचिः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४९ अध्यायः ॥ [] (अन्नम् । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ५२ । ११ । “वयं स्याम यशसो जनेषु ।” “यशसः कीर्त्तेरन्नस्य वा ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ त्रि, यशस्वी । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ७९ । ५ । “त्वमिन्द्र यशा अस्यृजीषी शवसस्पते ।” “त्वं यशाः यशस्व्यसि भवसि ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-027-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यश" आता है (30)
अभिख्या नाम । यश । कीर्तिसमाख्या ख्याति । यश । कीर्तिसमज्ञा कीर्त्ति । यशसमाज्ञा यश । कीर्ति । बड़ाईअभिख्यान नाम । प्रसिद्धि । यश । कीर्तिउत्तमश्लोक यशस्वी । कीर्तिमानबिरुद बिरद । यश । बड़प्पनश्रवस्यु प्रसिद्धि । यश । ख्यातिसुख्याति प्रसिद्धि । शोहरत । कीर्ति । यश । बड़ाईसत्कीर्ति उत्तम कीर्ति । यश । नेकनामीधंग पु संज्ञा पुं॰ कीर्ति । यशसुसबद पु संज्ञा पुं॰ कीर्ति । यश । (डिं॰)क्रित्य पु संज्ञा स्त्री॰ कीर्ति । यशस्वेतरंगी कीर्ति । यश ।(डिं॰) । विशेष—कीर्ति का वर्णन श्वेत किया जाता हैस्वर निकालनेवाले (बीन, सितार, हारमोनियम आदि) बाजों से उत्पन्न ध्वनिसमूह या …आख्या नामपक्ति रसोई तैयार करना । भोजन पकाना । भोजन पकाने की क्रियाकीर्ति पुण्यगाथ गानविरुद गुण, प्रताप आदि का वर्णन । राजाओं की स्तुति या प्रशंसा जो सुंदर भाषा म…वनस् सौंदर्य । लावण्यबिरद † संज्ञा पुं॰विरद बड़ा नाम । लंबा चौड़ा या सुंदर नामभगवान् भगवान ^१ वि॰लीक लंबा चला गया चिह्व । लकीर । रेखा । क्रि॰ प्र॰—खींचना । मुहा॰—लीक करके=…सेत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सेतु'दीपत पु संज्ञा स्त्री॰पंगो धान के खेत मे लगनेवाला एक कीड़ासाका संवत् । शाका । क्रि॰ प्र॰—चलना ।—चलानासुर्खरूई सुर्खरू होने का भाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें