🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:26:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कीर्ति
kīrti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यश के नाम (1.6.11) यशस् · समज्ञा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीर्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰कीति]
१. पुण्य ।
२. ख्याति । बड़ाई । नामवरी । नेकनामी । यश । यौ॰— कीर्तिस्तभ । यश । यौ॰— कीर्तिस्तभ ।
३. सीता की एक सखी का नाम
४. आर्या छंद के भेदों में से एक । इसमें २४ गुरू और १९ लदु वर्ण होते हैं
५. दशाक्षरी वृत्तों में से एक वृत्त, जिसके प्रत्येक चरण में तीन सगण और एक गुरू होता है । जैसे, — शशि है सकलंक खरों री । अकलंकित कीर्ति किशोरी ।
६. इकादशाक्षरी वृत्तों में से एक वृत्त, जो इंद्रवज्र के से बनता हैं । इसके प्रथम चरण का प्रथम अक्षर लघु होता है और शेष तीन चरणों के प्रथमाक्षर गुरु होते हैं । जैसे— मुकुंद राधा रमणै उचारो । श्री रामकृष्ण भजिबो सँवारो । गोपाल गोबिंदहिं ते पसारो । ह्वै हैं जबै सिधु भवै उबारो ।
७. प्रसाद ।
८. शब्द ।
९. दीप्ति ।
१०. मातृका विशेष ।
११. विस्तार ।
१२. कीचड़ ।
१३. एक ताल (संगीत) ।
१४. दक्ष प्रजापति की कन्या और घार्म की पत्नी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीर्ति इस्, f. (Pāṇ. iii, 3, 97; fr. √ 2. कृ) mention, making mention of, speech, report, RV. x, 54, 1; AV.; ŚBr. &c.
good report, fame, renown, glory, AV.; ŚBr.; TUp.; Mn. &c.
Fame (personified as daughter of Dakṣa and wife of Dharma), MBh.; Hariv.; VP.
(in music) a particular measure or time
extension, expansion, L.
lustre, L.
= प्रसाद (favour) or प्रासाद (a palace), L.
(fr. √ 1. कॄ), dirt, L.
an edifice, palace, temple, Inscr.
N. of one of the Mātṛkās (or personified divine energies of Kṛṣṇa), L.
कीर्ति (इस्), m. N. of a son of Dharma-netra, VP.
कीर्त्ति f. incorrectly for कीर्ति.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीर्तिः f. [कॄत्-क्तिन्] 1 Fame, renown, glory; इह कीर्तिमवाप्नेति Ms. 2. 9; वंशस्य कर्तारमनंतकीर्ति R. 2. 64; Me. 45. --2 Favour, approbation. --3 Dirt, mud. --4 Extension, expansion. --5 Light, lustre, splendour. --6 Sound. --7 Mention, speech, report. --Comp. --भाज् a. famous, celebrated, renowned. (--m.) an epithet of Droṇa, the military preceptor of the Kauravas and Pāṇḍavas. --शेषः survival or remaining behind only in fame, leaving nothing behind but fame: i. e. death; cf. नामशेष, आलेख्यशेष; सरसीव कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये Vās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीर्त्ति स्त्री सौ० कीर्त्त--क्तिन् । १ प्रसादे मेदि०२ शब्दे ३ दीप्तौ ४ मातृकाविशेषे च शब्दरत्ना० ५ विस्तरे ६ कर्द्दमे च विश्वः । ७ ख्यातिभेदे अमरः । ख्यातिभेदश्च धार्म्मिकत्वादि प्रश- स्तधर्म्मवत्त्वेननानादेशीय कथन ज्ञानविषय ता । कीर्त्तिश्च जीवतोमृतस्य वेत्यत्र विशेषोनास्ति । “यस्य कीर्त्तिः श्रुता लोके धन्यं तस्य सुजीवितम्” नीतिसारे “सम्भावितस्य चाकीर्त्तिर्मरणादतिरिच्यते” गीतायाञ्च जीवतोऽपि कीर्त्ति- सत्त्वस्योक्तेः । तत्र दानादिप्रभावा ख्यातिः कीर्त्तिः शौर्य्या- दिप्रभवा ख्यातिर्यश इति केचिद्यशःकीर्त्त्योर्भेदमाहुः “कीर्त्तिं स्वर्गफलामाहुरासंसारं नृणां किल” इत्यनेन कीर्त्तेः स्वर्गफलतोक्तेः । जीवतःख्यातिर्यशः मृतस्य ख्यातिः कीर्त्तिरिति विभागस्तु न सम्यक् “इह कीर्त्ति- मवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्” इति मनुना इहलोके ऽपि कीर्त्तिप्राप्ते रुक्तेः । एतेन “प्रज्ञां यशश्च कीर्त्तिञ्च ब्रह्मवर्चसमेव च” मनुवाक्यस्य “जीवन् यशः मृतश्च कीत्तिमिति” कुल्लू० व्याख्या चिन्त्या प्राग्दर्शितमनुवाक्यान्तरविरोधात् किन्तु स्वर्गादिफल- कदानादिधर्म्मेणैव कीर्त्तिः, शौर्य्यादिना यश इत्यु- भयार्भेदसम्भवेन मनुवाक्यस्य तदर्थपरत्वमेवोचि- तम् “स्वकान्तिकीर्त्तिव्रजमौक्तिकस्रजम्” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2060,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीर्त्तिः, स्त्री, (कॄत् + क्तिन् । यद्वा, कॄत् संशब्दने “हृपिषिरुहीति” उणां ४ । ११८ । इरादि- कार्य्ये इन् ।) सुख्यातिः । तत्पर्य्यायः । यशः । समज्ञा ३ । इत्यमरः १ । ६ । ११ ॥ समाज्ञा ४ समाख्या ५ समज्या ६ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ अभिख्या ७ श्लोकः ८ वर्णः ९ । इति जटाधरः ॥ कीर्त्तना १० । इति शब्दरत्नावली ॥ “दानादिप्रभवा कीर्त्तिः शौर्य्यादिप्रभवं यशः” ॥ इति माधवी ॥ अत एव यशःकीर्त्त्योर्भेदस्याति दर्शनात् “यशःकीर्त्तिप्रविभ्रष्टो जीवन्नपि न जीवति” इति कस्यचित् प्रयोगः । जीवतः ख्या- तिर्यशो मृतस्य ख्यातिः कीर्त्तिरिति केचित्तन्न साधु “कीर्त्तिस्ते नृपदूतिकेति” प्रयोगदर्शनात् । इति भरतः ॥ * ॥ प्रसादः । इति मेदिनी ॥ शब्दः । दीप्तिः । मातृकाविशेषः । इति शब्द- रत्नावली ॥ विस्तारः । कर्द्दमः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-132-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कीर्ति" आता है (30)
अभिख्या नाम । यश । कीर्तिसमाख्या ख्याति । यश । कीर्तिसमाज्ञा यश । कीर्ति । बड़ाईयश अच्छा काम करने से होनेवाला नाम । नेकनामी । कीर्ति । सुख्यतिअभिख्यान नाम । प्रसिद्धि । यश । कीर्तिसुख्याति प्रसिद्धि । शोहरत । कीर्ति । यश । बड़ाईक्रत पु † संज्ञा पुं॰ कियी हुआ कार्य । कीर्तिसुनाम यश । कीर्ति । ख्यातिनामवरी कीर्ति । प्रसिद्धि । शुहरतनेकनामी नामवरी । सुख्याति । कीर्ति । सुयशस्वेतरंगी कीर्ति । यश ।(डिं॰) । विशेष—कीर्ति का वर्णन श्वेत किया जाता हैउमा हिमालय की पुत्री । शिव की स्त्री पार्वती । विशेष—कालिका पुराण में लिखा…अभिजन कुल । वंशआख्या नामक्रीत क्रय किया हुआ । खरीदा या मोल लिय हुआटंकार वह शब्द जो धनुष की कसी हुई डोरी पर बाण रखकर खींचने से होता है । धनुष क…त्रपा लज्जा । लाज । शर्म । हयाप्रशंसा गुणवर्णन । स्तुति । बडा़ई । श्लाघा । तारीफसेर 1.एक मान या तौल जो सोलह छँटाक अस्सी तोले की होती है । मन का चाली— सवाँ…विरुद गुण, प्रताप आदि का वर्णन । राजाओं की स्तुति या प्रशंसा जो सुंदर भाषा म…समज्ञा कीर्त्ति । यशसौरभ्य सुगंध । खुशबूवनस् सौंदर्य । लावण्यत्रिष्टुभ् एक वैदिक छंद जिसके प्रत्येक चरण में ग्यारह अक्षर होते हैं । विशेष—इसका…विरद बड़ा नाम । लंबा चौड़ा या सुंदर नामसलोक नगर । शहरसेत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सेतु'दीपत पु संज्ञा स्त्री॰साका संवत् । शाका । क्रि॰ प्र॰—चलना ।—चलानासुर्खरूई सुर्खरू होने का भाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें