🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरुद
viruda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरुद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गुण, प्रताप आदि का वर्णन । राजाओं की स्तुति या प्रशंसा जो सुंदर भाषा में की गई हो । यश- कीर्तन । प्रशस्ति ।
२. यश या प्रर्शसासुचक पदवी जो राजा लोग प्राचीन काल में धारण करते थे । जैसे, चंद्रगुप्त विक्रमा दित्य । (इसमें चंद्रगुप्त तो नाम है और विक्रमादित्य विरुद है ।)
३. यश । कीर्ति ।
४. उच्चारणा करना । घोषित करना । प्रख्यापन (को॰) ।
५. जोर से चिल्लाना । चिल्लाहट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरुद m. (also written बिरुद and बिरद) a laudatory poem, panegyric (on a prince, in prose or verse), Sāh.; Pratāp.
crying, proclaiming, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (983,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरुदः --दं 1 Proclaiming. --2 Crying aloud. --3 A panegyric, laudatory poem; गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्बिरुदमुच्यते S. D. 570; नदंति मददंतिनः परिलसंति वाजिव्रजाः पठंति विरुदावलीमहितमंदिरे वंदिनः ॥ R. G.
विरुदः --दं 1 Proclaiming. --2 Crying aloud. --3 A panegyric, laudatory poem; गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्बिरुदमुच्यते S. D. 570; नदंति मददंतिनः परिलसंति वाजिव्रजाः पठंति विरुदावलीमहितमंदिरे वंदिनः ॥ R. G.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0989-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरुदः, पुं, गुणोत्कर्षादिवर्णनम् । यदुक्तम् । “वाशिकः कम्पितश्चेति विरुदो द्विविधो मतः । संयुक्तनियमो ह्यत्र वर्णितः पूर्व्ववद्बुधैः ॥ [] द्विचतुःषड् दशश्चात्र कलास्तु विरुदे मताः । दशभ्यो नाधिकाः कार्य्याः कलास्तु विरुदे बुधैः ॥ कलिकाभ्यस्तु विरुदे भिदासावेव कीर्त्तिता । विरुदं कवयः प्राहुर्गुणोत्कर्षादिवर्णनम् । विरुदः कलिका चान्ते धीरवीरादिशब्दभाक् ॥ इत्युपोद्घातः । इति श्रीरूपगोस्वामिकृतश्रीगो- विन्दविरुदावलीभाष्ये श्रीबलदेवविद्याभूषणः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-420-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
विरुदध्वजविरुदमणिमालाविरुदावलिविरुदावलीविरुदितविरुद्विरुद्धविरुद्धग्रन्थपूर्वपक्षरहस्यविरुद्धग्रन्थरहस्यविरुद्धताविरुद्धत्वविरुद्धधीविरुद्धपूर्वपक्षग्रन्थटीकाविरुद्धपूर्वपक्षग्रन्थालोकविरुद्धप्रसंगविरुद्धभुज्विरुद्धभोजनविरुद्धमतिकारिताविरुद्धमतिकारिन्विरुद्धमतिकृत्विरुद्धम्विरुद्धलक्षणविरुद्धशंसनविरुद्धसम्बन्धनीयविरुद्धसिद्धान्तग्रन्थटीकाविरुद्धसिद्धान्तग्रन्थरहस्यविरुद्धसिद्धान्तग्रन्थालोकविरुद्धाचरणविरुद्धाचरणाविरुद्धान्नविरुद्धार्थविरुद्धार्थताविरुद्धार्थदीपिकविरुद्धाशनविरुद्धोक्तिविरुद्धोपक्रमविरुद्धोपक्रमत्वविरुद्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें