🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:36:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विरुद्ध
viruddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरुद्ध १ वि॰ [सं॰]
१. जो हित के अनुकूल न हो । विरोक्युक्त । प्रतिकूल । खलाफ । जैसे,— आजकल बह हमारी विरुद्ब है ।
२. अप्रसन्न । वाम ।
३. जो मेल में न हो । जो एकदम भिन्न या उलटा हो । विपरीत । जैसे,—यह बात उस बात से सर्वथा विरुद्ब है ।
४. जो उचित से सर्वथा । भिन्न हो । जो न्याय या नीति के अनुकूल न हो । विपरीत । अनुचिंत । जैसे,—विरूद्ब आचरण ।
५. वाधित । जिसका विरोध किया गया हो (को॰) ।
६. घेरा हुआ । नाकेबंदी किया हुआ (को॰) ।
७. प्रतिषद्ध । वर्जित (को॰) ।
८. अनिश्चित । संदेहपूर्ण (को॰) ।
९. बहिष्कृत । निराकृत । वंचित (को॰) ।
विरुद्ध २ क्रि॰ वि॰ प्रतिकुल स्थिति में । खिलाफ । जैसे,— आजकल वह हमारे विरुद्ध चल रहा है ।
विरुद्ध ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विरोध । वैपररीत्य । शत्रुता ।
२. विरोध नामक एक अलंकार (साहित्य) ।
३. वैमत्य । असहमति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-रुद्ध mfn. opposed, hindered, restrained, arrested, kept back, R.; Kālid. &c.
surrounded, blockaded, W.
forbidden, prohibited, Mn.; MBh. &c.
doubtful, uncertain, precarious, dangerous, MBh.; R.
hostile, adverse, at variance or at enmity with (instr. gen., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
unpleasant, disagreeable, odious or hateful to (comp.), R.; Kathās.
disagreeing (as food), Bhpr.
contrary, repugnant, contrasted, reverse, inconsistent or incompatible with, excluded from (gen. instr., or comp.), KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
वि-रुद्ध m. pl. N. of a class of gods under the tenth Manu, Pur.
वि-रुद्ध n. opposition, hostility, repugnance, MW.
(scil. रूपक) a figure of speech in which an object compared to another object is said to lack its functions and to possess others not properly belonging to it (e.g. ‘the moon of thy face does not rise in the sky, but only takes away my life’), Kāvyād. ii, 84
N. of wk. on Nyāya
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (983,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरुद्ध p. p. 1 Hindered, checked, opposed, obstructed. --2 Blocked up, confined or shut up. --3 Besieged, blockaded. --4 Opposed to, inconsistent with, incongruous, inconsistent. --5 Contrary, opposite, [] opposed in quality. --6 Contradictory, proving the reverse, (as a hetu in Logic); साध्याभवव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः Tarka K.: e. g. शब्दो नित्यः कृतकत्वात् T. S. --7 Hostile, adverse, inimical. --8 Unfavourable, unpropitious. --9 Prohibited, forbidden (as food). --10 Wrong, unlawful, improper. --11 Excluded. --12 Uncertain, doubtful. --द्धं 1 Opposition, contrariety, hostility. --2 Discord, disagreement. --Comp. --धी a. evil-minded, wicked --मतिकृत् m. a fault or defect in composition; विपरीतार्थधीयर्स्मात् विरुद्धमतिकृन्मतम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0989-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरुद्ध त्रि० वि + रुध--क्त । विरोधयुक्ते २ हेत्वाभासभेदे “अनैकान्तो विरुद्धश्चेत्याद्रिना विभज्य “यः साध्यवति नै- यास्ति स विरुद्ध उदाहृतः” भाषा० लक्षितः । “एवकारेण साध्यवत्त्वावच्छेदेन हेत्वभाव इति सूचितम् तथा च साध्यव्यापकाभावप्रतियागित्वं तदर्थः सि० मुक्ता०” गातम १ ४७ सू० अन्यथा लाक्षता यथा “सिद्धान्तमभ्युपेत्य [] तद्विरोधी विरुद्धः” “तं (सिद्धान्तं) विरुणद्धीति तद्वि- रोधी अभ्युपगतं सिद्धान्तं व्याहन्तीति । यथा सोऽयं विकारो व्यक्तेरपैति नित्यत्वप्रतिषेधात् अपेतोऽप्यस्ति विनाशप्रतिषेधात् न नित्यो विकार उपपद्यते इत्येव हेतुव्यक्तेरपेतोऽपि विकारोऽस्तीत्यनेन स्वसिद्धान्तेन विरुध्यते । कथं? व्यक्तिरात्मलाभः अपायः प्रच्युतिः यद्यात्मलाभात् प्रच्युतो विकारोऽस्ति नित्यत्वप्रतिषेधी नीपपद्यते यत् व्यक्तेरपेतस्यापि विकारस्यास्तित्वं तत् खलु नित्यत्वमिति । नित्यत्वप्रतिषेधो नाम विका- रस्यात्मलाभप्रच्युतेरुपपत्तिः । यद् आत्मलाभात् प्रच्यवते तदनित्यं दृष्टं यदस्ति न तदात्मलाभात् प्रच्य- वते । अस्तित्वं चात्मलाभात् प्रच्युतिरिति तद्विरद्धा वेतौ न सह सम्भवतः । स चाय हेतुर्यत्सिद्धान्तमाश्रित्य प्रवर्त्तते तमेव व्याहन्तीति” वा० भा० । वृत्तौ त्विदमन्यथा व्याख्यातं यथा “क्रमप्राप्तं विरुद्धं लक्षयति सिद्धान्तमिति अत्र च सिद्धान्तं साध्यं प्रति- ज्ञायां हि सिद्धस्य पक्षस्यान्ते साध्यमभिधीयते तथा च साध्यमभ्युपेत्य उद्दिश्य प्रयुक्तस्तद्विरोधी साध्याभाव- व्याप्त इति फलितार्थः । यथा वह्निमान् ह्रदत्वादिति । एतस्य साध्याभावानुमितिसामग्रीत्वेन साध्यानुमिति प्रतिबन्धो दूषकतावीजम् । न च सत्प्रतिपक्षाविशेषः तत्र हेत्वन्तरं साध्याभावसाधकम् । इह तु हेतुरेव साध्याभावसाधकः साध्यसाधकत्वेन त्वयोपन्यस्त इत्य- शक्तिविशेषोन्नायकत्वेन विशेषात्” । इदञ्च नासङ्कीर्ण- विरुद्धोदाहरणम् व्यमिचारादेः सत्त्वात् । किन्तु उपाधेय- सङ्कुरेऽप्युपाधेरसङ्करादित्युक्तेरस्य दूषकतावीजसत्त्वा- च्चोदाहरणत्वं वोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4918-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरुद्धः, त्रि, (वि + रुध + क्तः ।) विरोधविशिष्टः । यथा । विरुद्धधर्म्मसमवाये भूयसां स्यात् सधर्म्मकत्वम् । इति जैमिनीसूत्रम् ॥ “विरुद्धं गुरुवाक्यस्य यदत्र भाषितं मया । तत् क्षन्तव्यं बुधैरेव स्मृतितत्त्वबुभुत्सया ॥ स्मृतितत्त्वे प्रमादाद्यद्विरुद्धं बहुभाषितम् । गुणलेशानुरागेण तच्छोध्यं धर्म्मदर्शिभिः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (दशममनोर्ब्रह्मसावर्णेः देवतान्यतमः । यथा, भागवते । ८ । १३ । २२ । “हविष्मान् सुकृतः सत्यो जयो मूर्त्तिस्तदा द्विजाः । सुवासना विरुद्धाद्या देवाः शम्भुः सुरेश्वरः ॥” क्ली, विचाराङ्गीयदोषविशेषः । यथा । “विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं तत्र दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौ । समयः पुनर्यथायुर्वेदिक समयो याज्ञियसमयो मोक्षशास्त्रिकसमय इति । तत्रायुर्व्वेदिकसमयः चतुष्पादसिद्धिः । आलभ्या पशव इति याज्ञियसमयः । सर्व्वभूतेष्वहिंसेति मोक्षशास्त्रिकसमयस्तत्र स्वसमयविपरीतमुच्य- मानं विरुद्धमिति ॥” इति चरके विमान- स्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-420-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विरुद्ध" आता है (27)
अप उलटा । विरुद्ध । बुरा । हीन । अधिक । विशेष—यह उपसर्ग जिस शब्द के पहले …अन्यथा विपरीत । उलटा । विरुद्ध । और का औरप्रतीक प्रतिकूल । विरुद्धविपरीत जो मेल में या अनुरूप न हो । जो विपर्यय के रूप में हो । उलटा । विरुद्ध …प्रतिकूल जो अनुकूल न हो । खिलाफ । उलटा । विरुद्ध । विपरीतप्रतिजन्य प्रतिकूल । विरोधी । वैरी । विरुद्धअविहित जो विहित न हो । विरुद्धप्रतीपक प्रतिकूल । विरुद्धबहिर्मुख विमुख । विरुद्ध । पराङ्मुखअयथातथ अयथाथै । विरुद्ध । विपरीत । ययायोग्य नहींविसदृश जो सदृश या समान न हो । विपरीत । विरुद्ध । उलटाफिरंट फिरा हुआ । विरुद्ध । खिलाफबिकूल पु वि॰ प्रतिकूल । विरुद्धप्रतीपी विरुद्ध । प्रतिकूलबरखिलाफ प्रतिकूल । उलटा । विरुद्धनामुवाफिक जो मुवाफिक या अनुकूल न हो । प्रतिकूल । विरुद्धवाम बायाँ । दक्षिण या दाहिने का उलटासव्य वाम । बायाँप्रति एक उपसर्ग जो शब्दों के आरंभ में लगाया जाता है और निम्नांकित अर्थ देता …विमुख मुखरहित । जिसके मुँह न होअदक्षिण बायाँ । जो दाहिना न होविप्रतिषिद्ध जिसका निषेध किया गया हो । जो मना हो । निषिद्ध । (स्मृति)उलटी वमन । कैखिलाफ वेत्र । वेत का वृक्षसामने संमुख । समक्ष । आगेपराङमुख मुँह फेरे हुए । विमुखबमुकाबला मुकाबले में । समक्ष । सामने
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬