🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:42:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अन्यथा
anyathā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अन्यथा २ वि॰ [सं॰]
१. विपरीत । उलटा । विरुद्ध । और का और ।
२. असत्य । झूठा । उ॰—किएँ अन्यथा होइ नहिं बिप्र श्राप अति घोर । —मानस, १ ।१७४ ।
अन्यथा १ अव्य॰ नहीं तो । जैसे,—आप समय पर आइए अन्यथा हमसे भेंट न होगी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्य-था ind. otherwise, in a different manner (with अतस्, इतस्, or ततस् = in a manner different from this; अन्यथा अन्यथा, in one way, in another way)
inaccurately, untruly, falsely, erroneously
from another motive; in the contrary case, otherwise
अन्यथा [cf. Lat. aliuta].
अन्य-था &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (45,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्यथा ind. [अन्य-प्रकारार्थे था] 1 Otherwise, in another way or manner, in a different manner; यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा H. 1; with अतः, इतः or ततः otherwise than, in a manner different from; अतोन्यथा प्रवृत्तिस्तु राक्षसो विधिरुच्यते Ms. 5. 31; Bg. 13. 11. अन्यथा-अन्यथा in one way, in another (different) way; योन्यथा संतमात्मानमन्यथा भाषते Ms. 4. 255; सत्त्वभंगभयाद्राज्ञां कथयंत्यन्यथा पुरः । अन्यथाविवृतार्थेषु स्वैरालापेषु मंत्रिणः Mu. 4. 8. [] अन्यथा कृ (a) to do otherwise, change or alter; न हि दैवं शक्यमन्यथा कर्तुमभियुक्तेनापि K. 62; न स्वभावोत्र मर्त्यानां शक्यते कर्तुमन्यथा Pt. 1. 258; Ś. 6. 13; (b) to act otherwise, violate, transgress, go against; त्वया कदाचिदपि मम वचनं नान्यथा कृतं Pt. 4; (c) to destroy, undo, frustrate, baffle, defeat (hope, plan &c.), कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं समर्थ ईश्वरः; ममेच्छां मान्यथा कृथाः Ks. 22. 51; लाभं कुर्याच्च योन्यथा Y. 2. 195; (d) to make false, falsify; ख्यातो लोकप्रवादोयं भरतेनान्यथा कृतः Rām.; अमात्यः प्राड्विवाको वा यत्कुर्युः कार्यमन्यथा Ms. 9. 234 to do wrongly; ˚ग्रह्, --मन्, --संभावय्, समर्थय्, -विकल्पय् &c. to take or think to be otherwise, to misunderstand, understand wrongly; अलमन्यथा गृहीत्वा न खलु मनस्विनि मया प्रयुक्तमिदं M. 1. 20; अलमस्मानन्यथा संभाव्य Ś. 1; किं मामन्यथा संभावयसि K. 147; Ś. 3. 19; जनोन्यथा भर्तृमतीं विशंकते Ś. 5. 17 suspects to be otherwise (than chaste); ˚भू or या to be otherwise, be changed or altered, be falsified; न मे वचनमन्यथा भवितुमर्हति Ś. 4; शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा Rām.; तयोर्महात्मनोर्वाक्यं नान्यथा याति सांप्रतं Rām. --2 Otherwise, or else, in the contrary case; व्यक्तं नास्ति कथमन्यथा वासंत्यपि तां न पश्येत् U. 3; स्तेनोऽ न्यथा भवेत् Ms. 8. 144; Y. 1. 86, 2. 288; on the other hand, on the contrary. --3 Falsely, untruly; किमन्यथा भट्टिनी मया विज्ञापितपूर्वा V. 2; किमन्यथा भट्टिन्यै विज्ञापितं M. 4; न खल्वन्यथा ब्राह्मणस्य वचनं V. 3; यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः Pt. 3. 107; H. 3. 20; Ms. 8. 90. --4 Wrongly, erroneously, badly, as in अन्यथासिद्ध q. v. below; see under {1} also. --5 From another motive, cause, or ground; दुर्वाससःशापादियं त्वया प्रत्यादिष्टा नान्यथा Ś. 7. [cf. L. aliuta.]. --Comp. --अनुपपत्तिः f. see अर्थापत्ति. --कारः changing, altering. --(रं) adv. in a different manner, differently P. III. 4. 27. --ख्यातिः {1} erroneous conception of the Spirit, title of a philosophical work. {2} wrong conception in general (in phil.). --भावः alteration, change, being otherwise, difference; बहूनां व्यक्तीनामेकदेशेनान्यथाभावः P. V. 4. 53; change of view or mind; मयि ˚भावो न कर्तव्यः Ch. Up. --वादिन् a. speaking differently or falsely; speaking [] falsely or inconsistently; (in law) a prevaricator, prevaricating witness. --वृत्ति a. {1} changed, altered. {2} affected, perturbed; disturbed by strong emotions; मेघालोके भवति सुखिनोप्यन्यथावृत्ति चेतः Me. 3. --सिद्ध a. proved or demonstrated wrongly; (in Nyāya) said of a cause (कारण) which is not the true one, but only refers to accidental and remote circumstances (as the ass employed to fetch clay &c. in the case of a घट or jar) which do not invariably contribute to the result, see कारण; this अन्यथा˚ is said to be of 3 kinds in Tarka K., but 5 are mentioned in Bhāṣā P. 19-22. --द्धं, --सिद्धिः f. wrong demonstration; one in which arguments, not being true causes, are advanced; an unessential cause, an accidental or concomitant circumstance Bhāṣā P. 16. --स्तोत्रं satire, irony; Y. 2. 204.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0099-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्यथा अव्य० अन्य + प्रकारार्थेथाच् । अन्यप्रकारे “यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथेति” हितो० । “अवाप्यते वा कथमन्यथा द्वयमिति” कुमा० । निष्कारणे मेदि० अभावार्थे च “अन्यथानुपपत्तिरिति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0214,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्यथा, व्य, (अन्येन प्रकारेण अन्य + प्रकारार्थे थाल् ।) परार्थः । मिथ्या । इति मेदिनी ॥ दुष्टं । इति शब्दरत्नावली ॥ अन्यप्रकारं । इति व्याक- रणं ॥ (“स्वभावो नोपदेशेन शक्यते कर्त्तुमन्यथा” । इति पञ्चतन्त्रं । अन्यायेन । शास्त्रविरोधेन । अय- थायथम् । “अमात्याः प्राड्विवाको वा यत्कुर्य्युः कार्य्यमन्यथा । तत् स्वयं नृपतिः कुर्य्यात् तान् सहस्रञ्च दण्डयेत्” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-060-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अन्यथा" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें