🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:31:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विपरीत
viparīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रतीक (3.3.7) अंग · भाग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपरीत १ वि॰ [सं॰]
१. जो मेल में या अनुरूप न हो । जो विपर्यय के रूप में हो । उलटा । विरुद्ध । खिलाफ ।
२. किसी की इच्छा या हित के विरुद्ध । प्रतिकूल । जैसे,—विपरीत आचरण ।
३. अनिष्टसाधन में तत्पर । रुष्ट । जैसे,—दैव या विधि का विपरीत होना ।
४. हितसाधन के अनुपयुक्त । दुःखद । जेसे,— विपरीत समय । उ॰—आजु विपरीत समय सब ही विपरीत है । (शब्द॰) ।
५. मिथ्या । असत्य (को॰) ।
७. व्यत्यस्त अर्थात् उलटा वा प्रतिकूल अभिनय करनेवाला (को॰) ।
विपरीत २ संज्ञा पुं॰
१. केशव के अनुसार एक अर्थालंकार, जिसमें कार्य की सिद्धि में स्वयं साधक का बाधक होना दिखाया जाता है । जैसे,—'राधा जू सों कहा कहौं दुतिन की मानैं सीख साँ पनी सहित विषरहित फनिन की । क्यों न पैर बीच, बीच आँगियौ न सहि सकै, बीच परी अंगना अनेक आँगननि की' । (यहाँ दूती को साधक होना चाहिए था, पर वह बाधक हुई) ।
२. सोलह प्रकार के रतिबंधों में से दसवाँ रतिबंध । यौ॰—विपरीतकर, विपरीतकारक, विपरीतकृत=उलटा काम करनेवाला । विपरीतचेता । विपरीतर्मात । विपरीतरत= विपरीतरति । विपरीतलक्षणा । विपरीतवृत्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-परीत mfn. turned round, reversed, inverted, ĀśvŚr.; Nir. &c.
being the reverse of anything, acting in a contrary manner, opposite, contrary to (abl.), Kāv.; Kathās. &c.
going asunder or in different directions, various, different, KaṭhUp.
perverse, wrong, contrary to rule, MBh.; Kāv. &c.
adverse, inauspicious, unfavourable, ib.
false, untrue, Bhām.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (974,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपरीत a. 1 Reversed, inverted. --2 Contrary, opposite, reverse, inverse; R. 2. 53. --3 Wrong, contrary to rule. --4 False, untrue; Bv. 2 177. --5 Unfavourable, adverse. --6 Cross, acting in an opposite manner. --7 Disagreeable, inauspicious. --तः A particular mode of sexual enjoyment. --ता 1 An unchaste or faithless wife. --2 A perverse woman. --Comp. --कर, --कारक, --कारिन्, --कृत्, a. perverse, acting in a contrary manner; Śi. 14. 66. --चेतस्,--मति a. having a perverted mind. --रतं inverted sexual intercourse; cf. पुरुषायित. --लक्षणा ironical description of a thing by mentioning its contrary properties.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0981-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपरीत त्रि० वि + परि + इण--क्त । १ प्रतिकूले जटा० । २ त्यक्त- क्रमे च ३ कामुक्यां स्त्री ४ नारीणां पुरुषायितरसणे नं “म- हाकालेन च समं विपरीतरतातुराम्” कर्पूरस्तवः । “पाद- मेकमूरौ कृत्वा द्वितीयं कटिसंस्थितम । नारीपु रमते कामी विपरीतस्तु बन्धक” रतिम० उक्ते ५ रतिबन्धभेदे । [] संज्ञायां कम् । “पादमेकमूरा कत्वा द्वितीयं स्कन्धसंस्थि- तम् । कामिनीं कामयेत् कामी बन्धः स्यात् विपरीतकः” स्मरदीपिकोक्ते रतिमन्धभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4911-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपरीतः, त्रि, (वि + परि + इ + क्तः ।) विप- र्य्ययः । उल्टा इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । प्रतिसव्यः २ प्रतिकूलः २ अपसव्यः ४ अपष्टुः ५ विलोमकः ६ । इति जटाधरः ॥ प्रसव्यम् ७ पराचीनम् ८ प्रतीपम् ९ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (यथाच शङ्करदिग्विजये । “मत्तो जातः कलञ्जाशी विपरीतानि भाषसे । सत्यं ब्रवीषि पितृवत् त्वत्तो जातः कलञ्जभुक् ॥” मुमूर्षुः । यथा, रामायणे । ६ । १७ । १५ । “स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः । उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥”) [] षोडशरतिबन्धान्तर्गतदशभबन्धः । यथा, -- “पादमेकमूरौ कृत्वा द्वितीयं कटिसंस्थितम् । नारीषु रमते कामी विपरीतस्तु बन्धकः ॥” इति रतिपञ्जरी ॥ अपिच । “पादमेकमूरौ कृत्वा द्वितीयं स्कन्धसंस्थितम् । कामिन्याः कामयेत् कामी बन्धः स्याद्विपरी- तकः ॥” इति स्मरदीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-406-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विपरीत" आता है (30)
विलोम विपरीत । उलटा । प्रतिकूलअन्यथा विपरीत । उलटा । विरुद्ध । और का औरअपष्ठुर विपरीत । उलटाअपष्ठु विपरीत । उलटाप्रतिकूल जो अनुकूल न हो । खिलाफ । उलटा । विरुद्ध । विपरीतप्रतिसव्य जो सव्य अर्थात् अनुकूल न हो । विपरीत । प्रतिकूलप्रातिकूलिक विरूद्ब । विपरीतविलोमक विपरीत । प्रतिकूलप्रातिपक्ष विपरीत । विरूद्ब । शत्रु संबंधी । शत्रु का । शात्रवअयथातथ अयथाथै । विरुद्ध । विपरीत । ययायोग्य नहींविसदृश जो सदृश या समान न हो । विपरीत । विरुद्ध । उलटाविपरीतक विपरीतरतिप्रतिलोमक विपरीत । उलटाबरकस विपरीत । उलटाबिरूप विपरीत । उलटाबरगश्ता प्रतिकूल । उलटा । फिरा हुआ । विपरीतबिप्रीति पु वि॰ उलटा । विपरीतअनृत मिथ्या । झूठापरीत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'प्रेत'प्रति एक उपसर्ग जो शब्दों के आरंभ में लगाया जाता है और निम्नांकित अर्थ देता …अपाचीन पिछवाडे । पीछे की ओरविरुद्ध जो हित के अनुकूल न हो । विरोक्युक्त । प्रतिकूल । खलाफ । जैसे,— आजकल बह…अर्वाचीन पीछे का । आधुनिकप्रतिलोम कमीन मनुष्य । नीच आदमीव्यपेत मुक्त । अलग किया हुआव्यपोढ दूरीकृत । दूर किया हुआव्यत्यस्त व्यतिक्रांतउलटी वमन । कैमाकूस उलटा । औंधाप्रातीपक प्रतिकूल आचरण करनेवाला । विरूद्बा- चारी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें