🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:04:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भाग
bhāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हिस्सा (2.9.89) अंश · वण्टक
प्रतीक (3.3.7) विपरीत · अंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिस्सा । खड । अंश । जैसे,— इसके चार भाग कर डालो । उ॰— बैनतेय बलि जिमि चह कागू । जिमि सस चहहि नाग अरि भागू ।— तुलसी (शब्द॰) ।
२. पार्श्व । तरफ । ओर । उ॰— बाम भाग सोभित अनुकूला । आदि शक्ति छबि निधि जगमूला ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. नसीब । भाग्य । किस्मत । प्रारब्ध । उ॰— और सुनो यह रूप जवाहर भाग बड़े बिरलै कोउ पावै ।— ठाकुर (शब्द॰) । मुहा॰— भाग खुलना = भाग्योदय होना । तकदीर खुलना । उ॰— क्या मिला पूत जो सपूत नहीं । क्या खुली कोख जो न भाग खुला ।— चोखे॰, पृ॰ ३९ । भाग फूटना =बुरे दिन आना । उ॰— करतबों से फटे रहे जब हम । भाग कैसे न फूट तब जाता ।— चुभते॰, पृ॰ ६१ ।
४. सौभाग्य । खुशनसीवी । उ॰— दिशि विदिशनि छबि लाग भाग पूरित पराग भर ।— केशव (शब्द॰) ।
५. भाग्य का कल्पित स्थान । माथा । ललाट । उ॰— सेज है सुहाग की कि भाग की सभा है शुभ भामिनी कौ भाल अहै भाग चारु चंद को ।— केशव (शब्द॰) ।
६. प्रातःकाल । भोर । अरुणोदय काल । उ॰— राग रजोगुण को प्रगट प्रतिपक्षी को भाग । रंगभूमि जावक बरणि को पराग अनुराग ।— केशव (शब्द॰) ।
७. एक प्राचीन देश का नाम ।
८. ऐश्वर्य । वैभव ।
९. पूर्व फाल्गुनी नक्षत्र ।
१०. विभाजन । बटवारा । (को॰) ।
११. चतुर्थांश (को॰) ।
१२. परिधि का ३६० वाँ भाग या एक अंश (को॰) ।
१३. राशि का ३० वाँ अंश या हिस्सा (को॰) ।
१४. रूप्यकार्ध । रुपए का आधा (को॰) ।
१५. एक अंक । ११ का अंक या संख्या (को॰) ।
१६. गणित में एक प्रकार की क्रिया जिसमें किसी संख्या को कुछ निश्चित स्थानों या भागों में बाँटना पड़ता है । किसी राशि को अनेक अंशों या भागों में बाँटने की क्रिया । गुणन के विपरीत क्रिया । विशेष— जिस राशि के भाग किए जाते हैं, उसे 'भाज्य' और जिससे भाग देते हैं; उसे 'भाजक' कहते हैं । भाज्य को भाजक से भाग देने पर जो संख्या निकलती है, उसे फल कहते हैं । जैसे,— । भाज्य भाजक १५) १३५ (९ फल १३५ *
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भाग m. (√ भज्) a part, portion, share, allotment, inheritance (in Ved. also = lot, esp. fortunate lot, good fortune, luck, destiny), RV. &c. &c.
a part (as opp. to any whole; भागम् भागम् with Caus. of √ कॢप् or भागान् with √ कृ, to divide in parts)
a fraction (often with an ordinal number, e.g. अष्टमो भागः, the eighth part, or in comp. with a cardinal, e.g. शत-भ्˚; 1/100; अशीति-भ्˚ = 1/80), Up.; Mn.; MBh. &c.
a quarter (see एक-भ्˚, त्रि-भ्˚)
part i.e. place, spot, region, side (ifc. taking the place of, representing), Lāṭy.; MBh. &c. (in this sense also n.; see भूमि-भ्˚)
part of anything given as interest, W.
a half rupee, L.
the numerator of a fraction, Col.
a quotient, MW.
a degree or 360th part of the circumference of a great circle, Sūryas.
a division of time, the 30th part of a Rāśi or zodiacal sign, W.
N. of a king (also भागवत), Pur.
of a river (one of the branches of the Candra-bhāgā), L.
भाग mfn. relating to Bhaga (as a hymn), Nir.
भाग n. N. of a Sāman, ĀrṣBr.
2. भाग Vṛddhi form of भग in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भागः [भज् भावे घञ्] 1 A part, portion, share, division; as in भागहर, भागशः &c. --2 Allotment, distribution, partition. --3 Lot, fate; निर्माणभागः परिणतः U. 4. --4 A part of any whole, a fraction. --5 The numerator of a fraction. --6 A quarter, one-fourth part. --7 A degree or the 360th part of the circumference of a circle. --8 The 30th part of a zodiacal sign. --9 The quotient. --10 Room, space, spot, region, place; R. 18. 47. --Comp. --अनुबंधजातिः f. assimilation of quantities by fractional increase. --अपहारजातिः f. assimilation of quantities by fractional decrease. --अर्थिन् a. desirous of a share. --अर्ह a. entitled to a share or inheritance. --कल्पना allotment of shares. --जातिः f. reduction of fractions to a common denominator (in math.). --धेयं {1} a share, part, portion; नीवारभागधयोचितैर्मृगैः R. 1. 50. (b) {2} fortune, destiny, luck. {3} good fortune or luck; तद्भागधेयं परमं पशूनां Bh. 2. 12. {4} property. {5} happiness --(यः) {1} a tax; अन्यमेव भागधेयमेते तपस्विनो निर्वपंति Ś. 2. {2} an heir. --भाज् a. interested, a sharer or partner. --भुज् m. a king, sovereign. --लक्षणा a kind of लक्षणा or secondary use of a word by which it partly loses and partly retains its primary meaning; also called जहदजहल्लक्षणा; e. g. सोयं देवदत्तः. --दरः {1} a coheir. {2} division (in math.). --हारः division (in math). --हारिन् a. entitled to a share, inheriting. (--m.) {1} an heir. {2} division.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाग पु० भज--भावे घञ् । १ भजने कर्मणि घञ् । २ अशे अमरः [] इष्टवस्तुनोऽर्द्धे ३ एकदेशे ४ भाग्ये “त्रिंशांशकेस्तथा राशेर्भाग इत्यभिधीयते” इति ज्योतिषोक्ते राशेः ५ त्रिंशांशके च शब्दर० । भगो देवताऽस्य अण् । ६ पूर्वफल्गुनीनक्षत्रे तत्समसख्यायाम् ७ एकादशसंख्यायां ८ भागहारे केन- चित् अङ्केन कस्यचित् भजनरूपे अङ्कशास्त्रोक्ते व्या- पारभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4649-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भागः, पुं, (भज्यते इति । भज भागसेवयोः + कर्म्मणि घञ् ।) अंशः । इत्यमरः । २ । ९ । ८९ ॥ रूप्यार्द्धकः । भाग्यम् । एकदेशः । इति शब्द- रत्नावली ॥ राशेस्त्रिंशभागैकभागः । यथा, -- “त्रिंशांशकस्तथा राशेर्भाग इत्यभिधीयते ॥” इति तिथ्यादितत्त्वधृतविष्णुधर्म्मोत्तरवचनम् ॥ (भज + भावे घञ् । भजनम् । भगानामैश्व- र्य्याणां समूहः इति अण् । ऐश्वर्य्यसमूहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाग" आता है (40)
वट भाग । बाँटअंश भाग । खंड़ । अवयव । अंगअंस भाग । अंश । खंड । अवयवकला अंश । भागखंड भाग । टुकड़ा । हिस्साअंशक भाग । टुकड़ाअवयव अंश । भाग । हिस्साविभाग बाँटने को क्रिया या भाव । किसी वस्तु के कई भाग या हिस्से करना । बँटवार…कृंतत्र खंड । भाग । विभागभजन भाग । खड । विभाजनखंडल खंड । टुकड़ा । भागभागक भाग । भाजकअवकर्त टुकड़ा । भाग । खंडभागहार गणित में किसी राशि को कुछ निश्चित अशों में विभक्त करने की क्रिया । भाग…संविभाग पूर्णतया भाग करना । हिस्सा करना । बाँट । बँटाईअर्द्ध किसी वस्तु के दो सम भागों में से एक । आधाव्यायुक भाग । निकलनेवालाबखरा भाग । हिस्सा । बाँट । दे॰ 'बाखर' । यौ॰—बाँट बखराशेयर हिस्सा । भाग । साझा । बाँटसाझा किसी वस्तु में भाग पाने का अधिकार । सराकत । हिस्सेदारी । जैसे,—बासी रो…किनारा किसी अधिक लंबाई और कम चौड़ाईवाली वस्तु के वे दोनों भाग या प्रांत जहाँ …हिस्सा उतनी वस्तु जिसनी कुछ अधिक वस्तु में से अलग की जाय । भाग । अंश । जैसे,—…आबखुर्द भाग्य । किस्मतवि एक उपसर्ग जो शब्द के पहले लगकर इस प्रकार अर्थ देता है—अंग शरीर । बदन । देह । गात्र । तन । जिस्मशाख कृत्तिका का पुत्र । कार्तिकेयखंडक खंडक करनेवाला । किसी मत या विचार को काटनेवालाभक्ति अनेक भगों में विभक्त करना । बाँटनाभित्त टुक्डा । शकल । खंडहज मुसलमानों का काबे के दर्शन के लिये मक्के जाना । मुसलमानों की मक्के की …कूरा ॰ पुं॰खुंट छोर । कोनामहाल वह स्थान जहाँ बहुत से बड़े मकान हों । मुहल्ला । टोला । पुरा । पाड़ाजिल्द खाल । चमड़ा । खलड़ीतकसीम बाँटने की क्रिया या भाव । बँटवारा । विभाजन । बँटाईपत्ती पैदल चलनेवाला व्यक्ति । पैदल यात्रीपार्ट नाटकांतर्गत कोई भूमिका या चारित्र जो किसी अभिनेता को अभिनय करने को दिय…मकसूम विभाजित । तकसीम किया हुआ । बाँटा हुआवखरुह † संज्ञा पुं॰सझिया † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें