🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:26:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्द्ध
arddha
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्द्ध १ वि॰ [सं॰] किसी वस्तु के दो सम भागों में से एक । आधा
अर्द्ध २ संज्ञा पुं॰
१. स्थान । क्षेत्र ।
२. भाग । हिस्सा ।
३. आधा हिस्सा ।
४. वायु । हवा ।
५. वृद्धि ।
६. समीप । लगभग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्द्ध पु० ऋध--वृद्धौ भावादौ धञ् । १ वृद्धौ । आधारे घञ् । २ गृहादौ । “आतून इन्द्र! वृत्रहन्नस्माकमर्द्धमागहि” यजु० ३३, ६५ । “अर्द्धम् निवासदेशम्” वे० दी० । अधि + ऋध--अच् । वृद्धिप्राप्त्याधारे २ वायौ । “कतमोऽध्यर्द्ध इति” प्रश्ने “योऽयं पवते” इत्युत्तरं दत्त्वा “तदाहुर्यदयमेकैवैष पवतेऽथ कथमध्यर्द्ध” इति प्रश्नेउत्तरम् । “यदस्मिन्निदं सर्व्व- मध्यार्ध्रोत् अस्मिनवायौ सति इदं सर्व्वम् अधिकमार्घ्नोति प्राणः आप्त प्राप्नोति इति तेनाध्यर्द्ध” इति छा० उ० । करणे घञ् । ४ अवयवरूपे खण्डे अवयवेनेवोपचयात् अवयविनो [] वृद्धिरिति तस्य तथात्वम् । समखण्डवाचित्वे तु न० । “अर्द्धं नपुंसकम्” पा० सूत्रेतथैवोक्तेः । ५ समीपे अर्धदेव- शब्दे उदा० समांसवाचिनस्तु एकदेशिसमासः । अर्धर्च्चः अर्धकायम् अर्धपिप्पली क्षचित् षष्ठीसमासः “एतच्छता- र्द्धमावत्त्य त्रैलोक्यविजयी भवेत्” तन्त्रम् । एतत् पूर्व्वकनौशब्दान्ततत्पुरुषात् अच् अर्धनावम् खार्य्यास्तु वा अर्धखारम् अर्धखारो । खण्डमात्रवाचित्वे षष्ठी- समासः । “क्रोशार्धं प्रकृतिपुरस्सरेण गत्वा” रघुः । अवयवावयविनोर्भेदात् क्वचित् धर्म्मिपरता । अर्ध्यते वर्ध्यते ऋध्--णिच्--कर्म्मणि अच् । ६ खण्डिते त्रि० जसि अर्धाः अर्धे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें