🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभाग
vibhāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभाग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाँटने को क्रिया या भाव । किसी वस्तु के कई भाग या हिस्से करना । बँटवारा । तकसीम । जैसे,— संपत्ति का विभाग । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. कई वर्गों या खंडों में विभक्त वस्तु का एक एक खंड या वर्ग । भाग । अंश । हिस्सा । बखरा ।
३. पैतृक संपत्ति का कोई अंश जो किसी को नियमानुसार दिया जाय । हिस्सा । बखरा ।
४. प्रकरण । अध्याय । जैसे,—ग्रंथ का विभाग ।
५. कार्य- क्षेत्र । मुहकमा । जैसे,—शिक्षा विभाग ।
६. व्यवस्था । प्रबध । इंतजाम (को॰) ।
७. गणित में भिन्न का अंश (को॰) ।
८. न्यायशास्त्र के अनुसार २४ गुणौ में से एक का नाम । यौ॰—विभागकल्पना = हिस्सा या अंश नियत करना (याज्ञ- बल्क्य स्मृति) । विभागज्ञ = अंतर को जाननेवाला । विभाग को समझनेवाला । विभागधर्म = दायभाग की विधि । बँटवार ा संबंधी नियम कानून । विभागपत्रिका = विभाजन का दस्ता- वेज । वह कागज जिसपर विभाग का विवरण दर्ज हो । विभागभाक्, विभागभाज् = पहले से बँटी हुई संपत्ति का हिस्सेदार । विभाग पानेवाला । विभागरेखा = विभाजन की रेखा । दो हिस्सों का अलगाव सूचित करनेवाला चिह्न या निशान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-भाग m. distribution, apportionment, RV.; AitBr.
partition of patrimony, law of inheritance (one of the 18 titles or branches of law), Mn.; Yājñ. &c. (cf. IW. 261)
a share, portion, section, constituent part of anything, Yājñ.; MBh. &c.
division, separation, distinction, difference, Nir.; GṛŚrS. &c. (एन, separately, singly, in detail; cf. also योग-व्˚)
disjunction (opp. to सं-योग and regarded in Nyāya as one of the 24 Guṇas), IW. 68
(in arithm.) the numerator of a fraction, Col.
N. of Śiva, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (977,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभागः 1 Division, partition, apportionment (as of inheritance); समस्तत्र विभागः स्यात् Ms. 9. 120, 210; Y. 2. 114. --2 The share of an inheritance. --3 A part or share in general --4 Division, separation, disjunction (regarded in Nyāya phil. as a Guṇa); Ku. 2. 4; Bg. 3. 28. --5 The numerator of a fraction. --6 A section. --7 Arrangement. --Comp. --कल्पना allotment of shares; Y. 2. 149. --धर्मः the law [] of inheritance. --पत्रिका a deed of partition. --भाज् m. one who shares in a property already distributed; Y. 1. 122.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0984-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभाग पु० वि + भज--भावे घञ् । १ भागे पूर्वस्वामिस्वत्वना- शोत्तरं तत्सम्बन्धाधोनजातस्वत्वस्य २ व्यञ्जले व्यापारभेदे दायभागादि । सामान्यधर्मयुतानां बहूनां परस्परविरु- द्धतद्व्याप्यधर्म प्रकारेणा ५ प्रतिपादने श्रीकृष्णः । वैशे- मिकोक्ते ४ गुणभेदे तल्लक्षणविभागादि कणा० सू० । वृ० दर्शितं यथा “एतेन विभागो व्याख्यातः” कणा० सू० । “विभागे संयोगोत्पत्तिप्रकारमतिदिशन्नाह संयोगवद्विमागो- ऽप्यन्यतरकर्मज १ उभयकर्मजो २ विभागजश्च ३ श्येनकर्म- णास्थाणुश्येनविभागः १ संयुक्तवोर्मल्वयोर्मेप्रयोर्वा कर्मम्यां तदुभयविभागः २ सचायं कर्मोत्पत्त्यव्यहितचाणोत्पत्तिकः अपेक्षणीयान्तराभावात तदुक्तं “संयोगविमागयोरन- पेक्षकारणं कर्म इति विभागे जननीये आश्रयः” सं- [] योगे च जननीये पूर्वसंयोगनाशश्चापेक्षणीय इति चेन्न स्वोत्पत्त्यनन्तरोत्पत्तिकभावभूतानपेक्षत्वस्य कर्मणो निर- पेक्षत्वात् । विभागज ३ स्तु विभागो द्विविधः कारणमात्र विभागजकारणाकारणविभाग १ भदात् कारणाकारण- विभागजकार्य्याकार्य्यविभाग २ भेदाच्च तत्र कारणमात्र विभागात् कारणाकारणावभागो यथा कपालद्वयविभा- गात् कपालाकाशविभागः १ कारणाकारणविभागाच्च कार्य्याकार्य्यविभागो २ यथाऽङ्गुलीतरुविभागाद्धस्ततरुवि- भागस्ततः शरीरतरुविभाग इति । ननु विभान एव- न प्रमाणं संयोगाभाव एव विभागव्यवहारादिति चेन्न संयोगाभावोऽत्यन्ताभावश्चेत् गुणकर्मणोरपि विभागव्यव- हारप्रसङ्गात् द्रव्ययोर्वर्त्तमानः संयोगात्यन्ताभावो वि- भक्तप्रत्ययहेतुरिति चेन्नाबयवायवविनोरपि प्रसङ्गात् अकार्य्यकारणभूतयोर्द्रव्ययोरिति चेत् यिन्ध्यहिमवतो- रपि स्यात् भ्वत्येव तत्रेति चेन्न भ्रान्तस्य गुणकर्मणो- रपि भावात् अभ्रान्तमधिकृत्य व्यवहारस्य चिन्त्यमानत्वात् संयोगविनाशा विभाग इति चेत् एकतरसंयोगिनाशेन नष्टे संयोगे तद्व्यवहारप्रसङ्गात् संयोगिनोर्विद्यमान- योरिति चेत् एकसंयोगनाशानन्तरं पुनः संयुक्तयोः कुवलामलकयोः संयोगदशायामपि विभक्तप्रत्ययप्रसङ्गात् यावत्संयोगनाशस्तथेति चिदेकसंयोगनाशे तदभाव- प्रसङ्गात् तत्र यावदर्थाभावात् । तस्मादस्ति विभागोऽर्था न्तरम् स च गुणः विरोधिगुणान्तरनाश्यः विरोधिनं समानाधिकरणं गुणमन्तरेण सत्याश्रये गुणनाशानुपपंत्तेः कमव संयोगनाशकं स्यादिति चेन्न विरोधिनो गुणस्य गुणनाशकत्वात् । किञ्च यत्राङ्गुलीहस्तभुजशरीराणां स्वस्वकर्मणा तरुसंयोगस्तत्राङ्गुलीमात्रे समुत्पन्नेन वर्म- णाऽङ्गुलीतरुसंयोगनाशसम्भवेऽपि हस्ततरुमुजतरुशरीर- तरुर्सयोगानामनाशप्रसङ्गात् हस्तादीनामक्रियत्वात् अ- ङ्गुलीकर्मणश्च व्याधकरणत्वात् व्यधिकरणस्यापि कर्मणः संयोगनाशकत्वे क्वचिदप्युत्पन्नेन कर्मणा युगपदेव सर्व- संयोगनाशापत्तः । त्वन्मते तत्र का गतिरिति चेत् अङ्गुलो तरुविभागेन जनिती हस्ततरुविभागो हस्ततरुसंयोग- नाशक इत्यभ्युपगमात् । व्यधिकरणेनाङ्गुलीकर्मणैव ह- स्ततरुसंयोगनाशोऽस्तु न चातिप्रसङ्गः आश्रयाश्रित परम्परासंयोगस्यैव व्यधिकरणकर्मनाष्ट्यत्वाभ्युपगमा- दिति सर्वज्ञेन यदुक्तं तदपि न युक्तं विरोधिनः स- मानाधिकरणस्यैव सर्वत्र नाशकत्वानुभवात् वाधकमन्यरेण [] तत्परित्यागामुपपत्तेः । शब्दविभागौ च विभागकाव्यौ तत्र विभागस्य शब्दासमबायिकारणत्वं न मृष्यामहे न हि वंशे पाट्यमाने दले च चरणयन्त्रणाबष्टब्धे दला- न्तरे चोपरिकृष्यमाणे यः शब्दोजायते तत्र दलाकाश- विभागादन्य दसमवायिकारणं पश्यामः । न च दवदह नदह्यमानस्फुटद्वेणुचीत्कारे विभागातिरिक्तमसमवा- यिकारणं पश्यामः । कारणाकारणविभागाच्च कार्य्या- कार्य्यविभागमनुमन्यामहे कथमन्यथा स्वस्वकर्मजनिताङ्गु-
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभागः, पुं, (वि + भज + घञ् ।) भागः । अस्य पर्य्यायः अंशशब्दे द्रष्टव्यः ॥ अस्य लक्षणं यथा । “एकदेशोपात्तस्यैव भूहिरण्यादावुत्पन्नस्य स्वत्वस्य विनिगमनाप्रमाणाभावेन वैशेशिक- व्यवहारानर्हतया अव्यवस्थितस्य गुटिकापाता- दिना व्यञ्जनं विभागः । विशेषेण भजनं स्वत्वज्ञापनं वा विभागः ।” इति दायभागः ॥ अपि च । “विभागोऽर्थस्य पित्र्यस्य पुत्त्रैर्यत्र प्रकल्प्यते । दायभाग इति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः ॥” इति नारदवचनम् ॥ पूर्व्वस्वामिस्वत्वोपरमे सम्बन्धाविशेषात् सम्ब- न्धिनां सर्व्वधनप्रसूतस्य स्वत्वस्य गुटिकापाता- दिना प्रादेशिकस्वत्वव्यवस्थापनं विभागः ॥ * ॥ अपि च । कात्यायनः । “जीवद्विभागे तु पिता नैकं पुत्त्रं विशेषयेत् । निर्भाजयेत् न चैवैकमकस्मात् कारणं विना ॥” उक्तकारणशून्ये तु नारदः । “व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तचेतनः । अयथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुः ॥” निवृत्तरजस्कायामेव मातरि पितामहधन- विभागमाह बृहस्पतिः । “पित्रोरभावे भ्रातॄणां विभागः संप्रदर्शितः । मातुर्निवृत्ते रजसि जीवतोरपि शस्यते ॥” अन्यच्च । याज्ञवल्क्यः । “विभागश्चेत् पिता कुर्य्यादिच्छया विभजेत् सुतान् । ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्व्वेवा स्युः समांशिनः ॥” अपि च देवलः । “अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह । भूयो दायविभागः स्यादाचतुर्थादिति स्थितिः ॥” विष्णुः । पितृविभक्ता विभागानन्तरोत्पन्नस्य विभागं दद्युरिति । “गोत्रभागविभागार्थे सन्देहे समुपस्थिते । गोत्रजैश्चापरिज्ञाते कुलं साक्षित्वमर्हति ॥” इति शङ्खवचनम् ॥ इति दायतत्त्वम् ॥ सामान्यधर्म्मावच्छिन्नानामेव बहूनां परस्पर- विरुद्धतद्व्याप्यधर्म्मप्रकारेण प्रतिपादनं हि वि- भागः । इति श्राद्धविवेकटीकायां श्रीकृष्ण- तर्कालङ्कारः ॥ * ॥ न्यायमते चतुर्व्विंशतिगुणान्त- र्गतगुणविशेषः । स त्रिविधः । यथा, -- “शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्यात् विभागोऽपि त्रिधा भवेत् । [] एककर्म्मोद्भवस्त्वाद्यो द्वयकर्म्मोद्भवः परः ॥ विभागजस्तृतीयः स्यात्तृतीयोऽपि द्बिधा भवेत् । हेतुमात्रविभागोत्थहेत्वहेतुविभागजः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ विभक्तप्रत्ययकारणं विभागं निरूपयति विभाग इति एककर्म्मेति । उदाहरणन्तु । श्येनशैल- विभागादिकं पूर्व्ववत् बोध्यं तृतीयो विभागजः कारणमात्रविभागजन्यः कारणाकारणविभाग- जन्यश्चेति आद्यस्तावत् यत्र कपालकर्म्म ततः कपालद्वयविभागस्ततो घटारम्भकसंयोगनाश- स्ततो घटनाशः ततस्तेन एककपालविभागेन सकर्म्मणः कपालस्य देशान्तरविभागो जन्यते तत उत्तरदेशसंयोगः ततः कर्म्मनाश इति । न च तेन कर्म्मणैव कथं देशान्तरविभागो न जन्यते इति वाच्यं एकस्य कर्म्मण आरम्भक- संयोगप्रतिद्बन्द्विविभागजनकत्वस्यानारम्भकसं- योगप्रतिबन्धिविभागजनकत्वविरोधात् अन्यथा विकसत्कमलकुट्मलभङ्गप्रसङ्गात् तस्माद्यदीदं अनारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्बिविभागं जनयेत्तदा आरम्भकसंयोगप्रतिबन्धिविभागं न जनयेत् । न च कारणविभागेनैव द्रव्यनाशात् पूर्व्वं कुतो देशान्तरविभागो न जन्यते इति वाच्यं आर- म्भकसंयोगप्रतिबन्धिविभागवतः अवयवस्य सति द्रव्ये देशान्तरविभागासम्भवात् यत्र हस्त- क्रियया हस्ततरुविभागः ततः शरीरेऽपि विभक्तप्रत्ययो भवति तत्र च शरीरतरुविभागे हस्तक्रिया न कारणं व्यधिकरणत्वात् शरीरे तु क्रिया नास्ति अवयविकर्म्मणो यावदवयवकर्म्म- नियतत्वात् । अतस्तत्र कारणाकारणविभागेन कार्य्याकार्य्यविभागो जन्यते इति अतएव विभागो गुणान्तरं अन्यथा शरीरे विभक्ताविभक्त- प्रत्ययो न स्यात् अतः संयोगनाशेन विभागो नान्यथासिद्धो भवति । इति सिद्धान्तमुक्ता- वली ॥ (“सामान्यधर्म्मावच्छिन्नानामेव वस्तूनां
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विभाग" आता है (40)
अपादान हटाना । अलगाव । विभागकृंतत्र खंड । भाग । विभागविभक्ति विभक्त होने की क्रिया या भाव । विभाग । बाँटअपित्व विभाग । अंश । हिस्साअपरिच्छेद विभाग, विभाजन या विलगाव का अभावव्यपवर्ग अलग होना । विभाजन । विभागपरिच्छेदातीत जिसका परिच्छेद न हो सके । जिसकी सीमा, विभाग, इयत्ता, अवधि आदि की परिभा…पीस विभाग । हिस्सा । खँड । टुकड़ातबका खंड । विभागसेगा विभाग । महकमापरखचा खंड । टुकड़ा । विभाग । जैसे, परखचे उड़ाना = धज्जियाँ उड़ानामुहकमा सरिश्ता । विभाग । सीगासेक्शन विभाग । जैसे,—इस दर्जे में दो सेक्शन हैंपार्टिशन बाँटने या विभाग करने की क्रिया । किसी चीज के दो या अधिक भाग या हिस्से …सिरिश्ता विभाग । मुहकमाडिपार्टमेंट मुहकमा । सरिश्ता । विभाग । गुदाम । अमानतखाना । जखीरा । भांडार । जैसे, …दाय देने योग्य धन । वह धन जो किसी को देने को होभाजन बरतनवायु हवा । वात । विशेष—वैशेषिक दर्शन वायु को द्रव्यों में मानता है और उसे र…आकृति बनावट । गढ़न । ढाँचाभक्ति अनेक भगों में विभक्त करना । बाँटनाप्रभेद भेद । विभिन्नताभित्ति दीवार । भीतविग्रह दूर या अलग करनाविनियोग किसी फल के उद्देश्य से किसी वस्तु का उपयोग । किसी विषय में लगाना । प्र…व्यवधान वह चीज जो बीच में पड़कर आड़ करती हो । परदाव्यवच्छेद पृथक्ता । पार्थक्य । अलगावविकर्षण आकर्षण । खींचनाप्रत्यंग शरीर का कोई अप्रधान या गौण अंगपरिच्छित्ति सीमा । अवधि । इयत्ता । हदविदाय विसर्जनविभेद विभिन्नता । फरक । अंतरवर्गणा गुणन । घातबाछ इजमाल । गाँव में मालगुजारी, चंदे, कर आदि का प्रत्येक हिस्सेदार के हिस्…बख्श देनेवालाशौबा टूकड़ा । खंड । हिस्साडिवीजन वह भूभाग जिसके अंतर्गत कई जिले हों । कमिश्नरी । जैसे, बनारस डिविजनबिग्रह शरीर । देहविभंगी विन्यास । गठन या रचनाभागहारी हिस्सेदार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें