🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दाय
dāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देने योग्य धन । वह धन जो किसी को देने को हो ।
२. दायजे, दान आदि में दिया जानेवाला धन ।
३. वह पैतृक या संबंधी का धन जिसका उत्तराधिकारियों में विभाग हो सके । वारिसों में बाँटा जानेवाला धन या मिल- कियत । दे॰ दायभाग । विशेष—वह धन जो स्वामी के संबंध निमित्त से ही दूसरे का हो सके, दाय कहलाता है । मिताक्षरा के अनुसार दाय दो प्रकार का है, एक अप्रतिबंध, दूसरा सप्रतिबंध । अप्रतिबंध दाय वह है जिसमें कोई बाधा न हो सके । जैसे, पुत्र पौत्रों का पिता पितामह के धन में स्वत्व । सप्रतिबंध वह है जिसका कोई प्रतिबंधक हो, जिसमें किसी के द्वारा बाधा पड़ सकती हो । जैसे, भाई भतीजों का स्वत्व जो पुत्र के अभाव में होता है, अर्थात् पुत्र का होना जिसका प्रतिबंधक होता है ।
४. दान ।
५. विभाग । अंश । हिस्सा (को॰) ।
६. स्थान । जगह (को॰) ।
७. क्षति । हानि (को॰) ।
८. खंडन । विभाजन (को॰) ।
९. सोल्लुंठ भाषण । व्यंग्यपूर्ण कथन (को॰) ।
दाय पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ दाव] दे॰ दाव । उ॰— सिर धुनि धुनि पछितात मीजि कर, कोउ न मीत हित दुसह दाय ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दाय mfn. (Pāṇ. iii, 1, 139; 141) giving, presenting (cf. शत-, गो-)
दाय m. gift, present, donation, MBh.; R. &c.
nuptial fee, L. (cf. सु-)
gift at the ceremony of initiation, W.
handing over, delivery, Mn. viii, 165
दाय n. game, play, Pañcad.
2. दाय m. share, portion, inheritance, RV.; TS. &c. (दायाद् उपागत, obtained through inheritance, Mit.; दायम् उपैति पितुस्, he obtains his father's inheritance, Br.)
division, part (ifc. = fold, cf. शत-)
dismembering, destruction, L.
irony, L.
place, site, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दायः [दा भावे-घञ्] 1 A gift, present, donation; रहसि रमते प्रीत्या दायं ददात्यनुवर्तते Māl. 3. 2; प्रीतिदायः Māl. 4; Ms. 8. 199. --2 A nuptial present (given to the bride or the bridegroom). --3 Share, portion, inheritance, patrimony; अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्तुयात् Ms. 9. 217, 77, 164, 203. --4 A part or share in general. --5 Delivering, handing over. --6 Dividing, distributing. --7 Loss, destruction. --8 Irony. --9 Site, place. --10 Alms given to a student at his initiation, &c. --Comp. --अपवर्तनं forfeiture of inheritance; Ms. 9. 79. --अर्ह a. claiming inheritance. --आदः [दायमादत्ते, आदा-क] {1} one entitled to a share of patrimony, an heir; पुमान्दायादोऽदायादा स्त्री Nir.; Y. 2. 118; Ms. 8. 160. {2} a son. {3} a relative, kinsman near or remote, a distant descendant. {4} a claimant or pretender in general; गवां गोषु वा दायादः Sk. --आदा, --दी {1} an heiress. {2} a daughter. --आद्यं {1} inheritance. {2} the state of being an inheritor. --कालः the time of the partition of an inheritance. --बंधुः {1} a partner in the inheritance. {2} a brother. --भागः division of property among heirs, partition (of inheritance).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाय दाने भ्वा० आत्म० सक० सेट् । दायते अदायिष्ट अदा- यिढ्वम् अदायिध्वम् । ऋदित् णिच् अददायत--त ।
दाय पु० दा--दाने भावे घञ् । १ दाने “मिथोदायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा । मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः । अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा” मनुः । दीङ्ंक्षये भावे धञ् । २ लये अजयपालः ३ स्थाने मेदि० । दो--खण्डने भावे घञ् । ४ खण्डने शब्द- रत्ना०५ सोल्लुण्ठनभाषणे मेदि० । तस्य परोक्तस्य खण्ड- नरूपत्वात् तथात्वम् । दा--दाने कर्मणि घञ् । ६ देये धनादौ “ते तत्र विविधान् दायान् विजयार्थं नरेश्वराः” भा० आ० १८४ अ० । “संस्थाः स्युश्चारसंस्थित्यै दत्त- दायाः शुभाशयाः” काम० नीति० “दायन्तु विविधं तस्मै शृणु मे गदतोऽनघ! यज्ञार्थं राजभिर्द्दत्तं महान्तं धन सञ्चयम्” भा० स० ५१ अ० । ७ विवाहकाले कन्यायै दीय- माने यौतुकादिधने कन्यादानकाले जामात्रादिभ्यो ८ देये धने व्रतान्तभिक्षादौ समावृत्तब्रह्मचारिभ्यो ९ दीयमाने धने च १० विभागार्हपित्रादिधने च दायभागशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3544,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाय, ऋ ङ दाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-सकं-सेट् ।) ऋ, अददायत् । ङ, दायते । इति दुर्गादासः ॥
दायः, पुं, (दीयते इति । दा दाने + घञ् । “आतो युक्चिण्कृतोः ।” ७ । ३ । ३३ । इति युक् ।) यौतुकादिदेयधनम् । (यथा, महाभारते । २ । ५१ । १ । “दायन्तु विविधं तस्मै शृणु मे गदतोऽनघ ! । यज्ञार्थं राजभिर्दत्तं महान्तं घनसञ्चयम् ॥”) कन्यादानकाले जामात्रादिभ्यो व्रतभिक्षादौ ब्राह्मणादिभ्यश्च यद्द्रव्यं दीयते तत् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । हरणम् २ । इत्यमरः । २ । ८ । २८ ॥ सोल्लुण्ठभाषणम् । विभक्तव्य- पितृद्रव्यम् । (यथा, मनुः । ९ । १६४ । “औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥” विभागार्हधनमात्रम् । यथा, तत्रैव । ९ । ७७ । “संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विषन्तीं योषितं पतिः । ऊर्द्ध्वं संवत्सरात्त्वेनां दायं हृत्वा न संवसेत् ॥” दा दाने + भावे घञ् ।) दानम् । इति मेदिनी । ये, ३० ॥ (यथा, मनुः । ८ । १९९ । “अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा । अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः ॥”) स्थानम् । (दो छेदे + घञ् ।) खण्डनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ लयः । इत्यजयपालः ॥ (ददा- तीति । दा + “श्याद्ब्यधेति ।” ३ । १ । १४१ । इति णः । दातरि, त्रि । इति व्याकरणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-702-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दाय" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें