🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:23:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यवधान
vyavadhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यवधान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह चीज जो बीच में पड़कर आड़ करती हो । परदा । उ॰—समाधि शरीर के व्यवधान को पार कर आत्मा से परमात्मा का संयोग कराने का साधन है ।— ज्ञानदान, पृ॰ १७ ।
२. भेद । विभाग । खंड ।
३. विच्छेद । अलग होना ।
४. खतम होना । समाप्ति ।
५. बाधा (को॰) ।
६. अंतराल । अवकाश (को॰) ।
७. छिपाव । दुराव (को॰) ।
८. ढकना । आवरण (को॰) ।
९. व्याकरण में किसी मात्रा या अक्षर का बीच में आ पड़ना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अवधान n. intervening, intervention (esp. in gram. ‘the intervention of a syllable or letter’), Prāt.; ĀśvŚr.; &c. (˚नेन ind. = ‘indirectly’, Nīlak.)
obstruction, hiding from view, Ragh.
covering, a cover, screen, Kum.; Śaṃk.
separation, division, BhP.
interruption, ib.
cessation, termination, ib.
interval, space, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1033,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यवधानं 1 Intervention, interposition, separation. --2 Obstruction, hiding from view; दृष्टिं विमानव्यवधानमुक्तां पुनः सहस्रार्चिषि संनिधत्ते R. 13. 44. --3 Concealment, disappearance. --4 A screen, partition. --5 A cover, covering; शार्दूलचर्मव्यवधानवत्यां Ku. 3. 44. --6 Interval, space. --7 (In gram.) The intervention of a syllable or letter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवधान न० वि + अव + धा--ल्युट् । १ तिरोधाने २ द्रव्या न्त- रेण द्रव्यान्तरस्याच्छादने च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4983,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवधानं, क्ली, (वि + अव + धा + ल्युट् ।) आच्छादनम् । तत्पर्य्यायः । तिरोधानम् २ अन्तर्द्धिः ३ अपवारणम् ४ छदनम् ५ व्यवधा ६ अन्तर्द्धा ७ पिधानम् ८ स्थगनम् ९ । इति हेमचन्द्रः ॥ व्यवधिः १० अपिधानम् ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । १३ । ३४ । “दृष्टिं विमानव्यवधानमुक्तां पुनः सहस्रार्चिषि सन्निधत्ते ॥” भेदः । यथा, भागवते । ४ । २२ । २७ । “परात्मनोर्यद्व्यवधानकं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्बिनाशे ॥” विच्छेदः । यथा, शिशुपालवधे । ९ । ५१ । “वपुरन्वलिप्त परिरम्भसुख- व्यवधानभीरुकतया न बधूः ॥” समाप्तिः । यथा, भागवते । ४ । २९ । ७७ । “यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्म्मणाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यवधान" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें