🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:09:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भाजन
bhājana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हर प्रकार का बर्तन (2.9.34) आवपन · भाण्ड · पात्र · अमत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाजन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बरतन । उ॰— मनौ संख सूती धरी मरकत भाजन माहिं ।—स॰ सप्तक, पृ॰ ३६५ ।
२. आधार
३. आढ़क नाम की तौल जो ६४ पल के बराबर होती है ।
४. योग्य । पात्र । जैसे, विश्वासभाजन । उ॰— लखन कहा जसभाजन सोई । नाथ कृपा तव जापर होई ।— तुलसी (शब्द॰) ।
५. विभाग । अंश (गणित) ।
६. विभाजन करना । अलग अलग करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाजन n. (fr. Caus.) sharing, division (in arithm.), Col.
भाजन mf(आ)n. (ifc.) sharing or participating in, entitled or relating or belonging to, Br. &c. &c.
भाजन n. ‘partaker of’, a recipient, receptacle, (esp.) a vessel, pot, plate, cup, &c., MBh.; Kāv. &c.
भाजन n. (with gen. or ifc. with f(आ). ), a place or person in which anything is collected or in whom any quality is conspicuous, any fit object or clever or deserving person, ib. (cf. पात्र)
भाजन n. the act of representing, representation (˚नेन ind. with gen. in the place of; ifc. a representative, deputy, substitute, serving for, equivalent to), Br.; GṛS.
भाजन n. a partic. measure (= an Āḍhaka = 14 Palas), ŚārṅgS.
भाजन m. N. of a man
भाजन m. pl. his descendants g. बिदादि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (752,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाजनं [भाज्येतऽनेन भाज्-ल्युट्] 1 Sharing, dividing. --2 Division. (in arith.). --3 A vessel, pot, cup, plate; पुष्पभाजनं Ś. 4; R. 5. 22. --4 (Fig.) A receptacle, recipient, repository; स श्रियो भाजनं नरः Pt. 1. 243; कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वपूर्ते Māl. 1. 3; ऐहिकस्य सुखस्याभाजनमयं जनः Dk.; U. 3. 15; M. 5. 8. --5 A fit or deserving person, a fit object or person; भवादृशा एव भवंति भाजनान्युपदेशानां K. 108. --6 Representation. --7 A measure equal to 64 palas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाजन न० भज्यतेऽनेन भाज--ल्युट् । १ पात्रे अमरः । २ आ- थारे ३ योग्ये च मेदि० । ४ आढकपरिमाणभेदे वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4651,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाजनं, क्ली, (भाज्यते इति । भाज पृथक्करणे + ल्युट् ।) पात्रम् । इत्यमरः । २ । ९ । ३३ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १११ । १०२ । “राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः संप्रजायते ॥”) योग्यम् । इति मेदिनी । ने, १०१ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ३४ । २०५ । “तस्माज्जितात्मा राजा स्याद्युक्तदण्डो विशेष- वित् । प्रजानुरागादेवं हि स भवेद्भाजनं श्रियः ॥”) “यः संवादयते नित्यं योऽभिवादांस्तितिक्षति । यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥” इति मत्स्यपुराणम् ॥ आढकपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-496-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाजन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें