🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:46:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विग्रह
vigraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विग्रह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूर या अलग करना ।
२. विभाग ।
३. यौगिक शब्दों अथवा समस्त पदों के किसी एक अथवा प्रत्येक शब्द को अलग करना (व्याकरण) ।
४. कलह । लड़ाई । झगड़ा ।
५. युद्ध । समर ।
६. नीति के छह गुणों में से एक । विपक्षियों में फूट या कलह उत्पन्न करना ।
७. आकृति । शकल ।
८. शरीर ।
९. मूर्ति ।
१०. सजावट । श्रृंगार ।
११. सांख्य के अनुसार कोई तत्व ।
१२. शिव का एक नाम ।
१३. स्कंद के एक अनुचर का नाम ।
१४. दूसरे के प्रति हानिकारक उपायों का प्रत्यक्ष प्रयोग ।
१५. विस्तार । फैलाव । प्रसार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—ग्रह mfn. (for 2. See वि-√ ग्रह्) freed from ‘the Seizer’ i.e. Rāhu (said of the moon), R.
2. वि-ग्रह m. (for 1. See p. 950.col. 2) keeping apart or asunder, isolation, Nir.; BhP.
division, Bh.
distribution (esp. of fluids, cf. वि-√ ग्रह्), KātyŚr.
(in gram.) independence (of a word, as opp. to composition), APrāt.
separation, resolution, analysis, resolution of a compound word into its constituent parts, the separation or analysis of any word capable of separation (such words are Kṛdantas, Taddhitas, all Samāsas or compound words, Ekaśeṣas, and all derivative verbs like desideratives &c.; the only words incapable of resolution being the simple verb, the singular of the noun, and a few indeclinables not derived from roots; all compounds being called नित्य or ‘fixed’, when their meaning cannot be ascertained through an analysis of their component parts; cf. जमद्-अग्नि), Pāṇ., Sch.; Śaṃk. &c.
discord, quarrel, contest, strife, war with (instr. with or without सह, सार्धम् or साकम् loc. gen. with उपरि, or comp.), Mn.; MBh. &c.
(one of the 6 Guṇas or measures of policy, Mn. vii, 160 [cf. under गुण], also applied to the conflict of hostile planets, in this sense also n., Sūryas.; R.; acc. with √ कृ, to make or wage war)
separate i.e. individual form or shape, form, figure, the body, Up.; MBh. &c. (also applied to the shape of a rainbow; acc. with √ ग्रह्, परि-√ ग्रह्, √ कृ, उपा-√ दा, to assume a form)
an ornament, decoration, MBh.; R.
(in Sāṃkhya) an element
N. of Śiva, MBh.
of one of Skanda's attendants, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विग्रहः 1 Stretching out, extension, expansion. --2 Form, figure, shape. --3 The body; त्रयी विग्रहवत्येव सममध्यात्मविद्यया M. 1. 14; गूढविग्रहः R. 3. 39, 9. 52; Ki. 4. 11, 12. 43. --4 Resolution, dissolution, analysis, separation (as of a compound word into its component parts); वृत्त्यर्थ (समासार्थ) बोधकं वाक्यं विग्रहः. --5 Quarrel, strife (often, lovequarrel or प्रणयकलह); विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे R. 19. 38, 9. 47; Śi. 11. 35. --6 War, hostilities, fighting, battle (opp. संधि), one of the six Guṇas or modes of policy; see गुण. --7 Disfavour. --8 A part, portion, division.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0968-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विग्रह पु० वि + ग्रह--अच् । १ देहे, २ विस्तारे, ३ युद्धे पुंन० अमरः । ४ समासादिवृत्तिसमानानार्थकवाक्यभेदे, ५ विशेष- ज्ञाने च “अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः” हरि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4895,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विग्रहः, पुं, (विविधं सुखदुःखादिकं गृह्णातीति । वि + ग्रह + अच् । यद्वा, विविधैर्दुःखादिभि- र्गृह्यते इति । वि + ग्रह + “ग्रहवृदृनिश्चि- गमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) शरीरम् । (यथा, रघुः । ११ । १३ । “विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत् प्रतिनिधिर्न कर्म्मणा ॥”) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । १६० । “सन्धिञ्च विग्रहञ्चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयञ्च षड्गुणांश्चिन्तयेत् सदा ॥” विरोधमात्रम् । यथा, रघुः । ९ । ४७ । “त्यजत मानमलं वत विग्रहै- र्न पुनरेति गतं चतुरं वयः । परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म बधूजनः ॥”) विभागः । इति मेदिनी । हे, २३ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ३१ । ३ । “मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्ग- विग्रहः । नखलोमास्थिमर्म्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भव- स्त्रिभिः ॥”) वाक्यभेदः । स तु समासवाक्यम् । तत्पर्य्यायः । विस्तरः २ । इत्यमरः ॥ (वीनां पक्षिणां ग्रहो [] ग्रहणमिति वाक्ये विहङ्गग्रहणम् । यथा, वक्रोक्तिपञ्चाशिकायाम् । ४ । “नो सन्ध्या हितमत्सरा तव तनौ वत्स्याम्यहं सन्धिना न प्रीतासि वरोरु चेत्कथय तत् प्रस्तौमि किं विग्रहम् । कार्य्यं तेन न किञ्चिदस्ति शठ मे वीनां ग्रहे- णेति वो दिश्याद्वः प्रतिबद्धकेलिशिवयोः श्रेयांसि वक्रोक्तयः ॥”) देवविग्रहकरणादिप्रमाणं श्रीमूर्त्तिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
विग्रहः, पुं, क्ली, (विगृह्यन्ते शत्रवो यस्मिन् । वि + ग्रह + अप् ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । १७० । “यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्व्वास्ताः प्रकृतीर्भृशम् । अत्युच्छ्रितं तथात्मानं तदा कुर्व्वीत विग्रहम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-377-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विग्रह" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें