🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:42:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राजनीति
rājanīti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राजनीति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह नीति जिसका अवलंबन कर राजा अपने राज्य की रक्षा और शासन दृढ़ करता है । विशोष— इसके प्रधान दो भेद हैं— एक तंत्र और दूसरा आवाय । वह नीति जिसके द्वार अपने राज्य में सुप्रबंध और शांति स्थापित की जाय, तंत्र नीति कहलाती है; और जिसके द्वारा । परराष्टों से संबंध दृढ़ किया जाय, वह आवाय कहलाती है । स्वराज्य में प्रजा का समाचार और उनको गति का पता देने के लिये राजा को चर से काम लेना पड़ता है; और परराष्ट्रों में स्वराष्ट्रों के स्वत्व, वाणिज्य व्यापारादि की रक्षा तथा उनकी गतियों का पता देने के लिये दूत रहते हैं । इन दूतों और चरों से राजा स्वराष्ट्र और पर- राष्ट्र की गति, चेष्टा आदि का पता लगाकर अपनी शत्कि और स्वत्व की समुचित रक्षा करता है । प्राचीन ग्रंथों में आवाय के छह मुख्य भेद किए गए हैं; जिनको पड़्गुण भी कहते हैं । उनके नाम ये हैं— संधि, विग्रह, यान आसन, द्वैधीकरण और संश्रय । ये षड़्नीति के नाम से भी प्रसिद्ध हैं । राजनीति के चार और अंग कहे गए हैं— साम, दान, दंड और भेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राज—नीति f. royal conduct or policy, statesmanship, politics, MBh.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (873,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राजनीति स्त्री राज्ञां नीतिः । १ राजज्ञेये सामाढ्युपाये, २ उपचारात् तत्प्रतिपादके--शास्त्रे च । सा च काम- न्दकीयनीतिशास्त्रादौ दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4802,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राजनीतिः, स्त्री, (राज्ञां नीतिः ।) राज्ञां नयः । यथा, चाणक्यपण्डितकृतप्रथमः श्लोकः । “नानाशास्त्रोद्धृतं वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् । सर्व्वबीजमिदं शास्त्रं चाणक्यं सारसंग्रहम् ॥” सा यथा, -- “गदितं वलिशुक्राभ्यां श्रुत्वा भागवतोऽसुरः । प्राह धर्म्मार्थसंयुक्तं प्रह्नादो वाक्यमुत्तमम् ॥ यदायत्यां क्षमं राजन् ! यद्धितं भुवनस्य ह । अविरोधेन धर्म्मस्य अर्थस्योपार्ज्जनञ्च यत् ॥ सर्व्वसत्वानुगमनं कामवर्गफलञ्च यत् । [] परत्रेह च थच्छ्रेयः पुत्त्र तत् कर्म्म आचर ॥ यथा श्लाघां प्रयास्यद्य यथा कीर्त्तिर्भवेत्तव । यथा नापयशोयोगस्तथा कुरु महामते ॥ एतदर्थं श्रियं दीप्तां काङ्क्षन्ते पुरुषोत्तमाः । येनैति हि गृहेऽस्माकं निवसन्ति सुनिर्व्वृताः । वृद्धो ज्ञातिर्गुणा विप्रः कीर्त्तिश्च यशसा सह ॥ तस्माद्यथा ते निवसन्ति पुत्त्र- राज्यस्थितस्येह कुलोत्तमाद्याः । तथा यतस्वामलसत्त्वचेष्टया यथा यशस्वी भवितासि लोके ॥ भूम्यां सदा ब्राह्मणभूषितायां क्षेत्रान्वितायां दृढवापितायाम् । शुश्रूषणासक्तसमुद्भवायां ऋद्धिं प्रयान्तीह नराधिपेन्द्राः ॥ तस्माद्द्बिजाग्र्याः श्रुतिशास्त्रयुक्ता नराधिपांस्ते प्रतियाजयन्ते । दिव्यैर्यजन्तु क्रतुभिर्द्विजेन्द्रा यज्ञाग्निधूमो न नृपस्य शान्तिः ॥ तपोऽध्ययनसम्पन्ना याजनाध्यापने रताः । सन्तु विप्रा बले पूज्यास्त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्य हि ॥ स्वाध्याययज्ञनिरता दातारः शस्त्रजीविनः । क्षत्त्रियाः सन्तु दैत्येन्द्र प्रजापालनधर्म्मिणः ॥ यज्ञाध्ययनसम्पन्ना दातारः कृषिकारिणः । पाशुपाल्यं प्रकुर्व्वन्तु वैश्या विपिनजीविनः ॥ ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां सदा शुश्रूषणे रताः । शूद्राः सन्त्वसुरश्रेष्ठ तवाज्ञाकारिणः सदा ॥ यदा वर्णाः स्वधर्म्मस्था भवन्ति दितिजेश्वर ! । धर्म्मवृद्धिस्तदा स्याद्बै धर्म्मवृद्धौ नृपोदयः ॥ तस्माद्वर्णा सधर्म्मस्थास्त्वया कार्य्याः सदा बले ! । तद्वृद्धौ भवतो वृद्धिस्तद्धानौ हानिरुच्यते ॥ इत्थं वचः श्राव्य महासुरेन्द्रो बलिं महात्मा स बभूव तूष्णीम् । ततो यदाज्ञापयसे करिष्ये इत्थं बलिः प्राह वचो महर्षे ॥” इति वामने ७१ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “एवं दत्त्वा ततो राज्यं मूर्द्ध्नि चाघ्राय धर्म्मवित् । उवाच मधुरं वाक्यं पुत्त्रं पुत्त्रवतां वरः ॥ राज्यस्थेनापि ते पुत्त्र कर्त्तव्यं शृणु तन्मम । यदीच्छेत् परमं धर्म्मं पितॄणां तारणं तथा ॥ दातव्योऽर्त्तिर्न कर्त्तव्या हन्तव्या परदारिकाः । बालवाताश्च हन्तव्या हन्तव्या स्त्रीविघातकाः ॥ मा लोभं परद्रव्येषु अन्यायोपार्ज्जितेषु च । न चिरं तिष्ठते क्वापि सर्व्वे मान्याः कदाचन ॥ रक्षणीयश्च ते देशः कुलन्यायवशार्ज्जितः । नित्योद्युक्तेन स्थातव्यममात्यवचनं कुरु ॥ अमात्यो यद्वचो ब्रूयात् पुत्त्र कार्य्यविमर्शनम् । अवश्यमेव कर्त्तव्यं शरीरपरिरक्षणम् ॥ प्रजा येन प्रमोदन्ति येन तुष्यन्ति ब्राह्मणाः । एवं ते पुत्त्र कर्त्तव्यं मम प्रियहितैषिणा ॥ सप्त व्यसनं वर्ज्ज्येत दोषो राज्ञस्तु तन्महत् । येषु राजा विनश्येत सम्पन्नोऽपि महाद्युतिः ॥ [] वज्जयेत सुरापानं मृगया वर्ज्जयेत् सदा । वाक्यं रूक्षं न वक्तव्यं वृथा यावत् कदाचन ॥ राजगुह्यं न वक्तव्यं दूतभेदं विवर्ज्जयेत् । वर्ज्जयेदतिपारुष्यं असद्भिश्च समागमम् ॥ अर्थदूषणकञ्चैव न कर्त्तव्यं कदाचन । अमात्यं नाप्रियं ब्रूयाद्यदीच्छेद्राजकर्म्मणि ॥ नाहं निवारणीयस्ते गमनाय पथे स्थितः । एतन्मे क्रियतां शीघ्रं यदीच्छसि मम प्रियम् ॥ ततः पितुर्व्वचः श्रुत्वा राजपुत्त्रो यशस्विनः । उभौ तु पादौ संगृह्य कारुण्यं प्रत्युवाच तम् ॥” इत्यादि श्रीवराहपुराणे भगवच्छ्रास्त्रे शौकर
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राजनीति" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें