🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:08:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विग्रह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विग्रह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विग्रह

अर्थ: फैलाव, विस्तार, प्रसार

संस्कृत: देहः, राज्यगुणः, युद्धम्, विस्तारः · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

व्युत्पत्ति: वि + ग्रह् + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विग्रह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविग्रहःविग्रहौविग्रहाः
द्वितीयाविग्रहम्विग्रहौविग्रहान्
तृतीयाविग्रहेणविग्रहाभ्याम्विग्रहैः
चतुर्थीविग्रहायविग्रहाभ्याम्विग्रहेभ्यः
पञ्चमीविग्रहात् / विग्रहाद्विग्रहाभ्याम्विग्रहेभ्यः
षष्ठीविग्रहस्यविग्रहयोःविग्रहाणाम्
सप्तमीविग्रहेविग्रहयोःविग्रहेषु
सम्बोधनहे विग्रहहे विग्रहौहे विग्रहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विग्रह
विग्रह
vigraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विग्रह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूर या अलग करना ।
२. विभाग ।
३. यौगिक शब्दों अथवा समस्त पदों के किसी एक अथवा प्रत्येक शब्द को अलग करना (व्याकरण) ।
४. कलह । लड़ाई । झगड़ा ।
५. युद्ध । समर ।
६. नीति के छह गुणों में से एक । विपक्षियों में फूट या कलह उत्पन्न करना ।
७. आकृति । शकल ।
८. शरीर ।
९. मूर्ति ।
१०. सजावट । श्रृंगार ।
११. सांख्य के अनुसार कोई तत्व ।
१२. शिव का एक नाम ।
१३. स्कंद के एक अनुचर का नाम ।
१४. दूसरे के प्रति हानिकारक उपायों का प्रत्यक्ष प्रयोग ।
१५. विस्तार । फैलाव । प्रसार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—ग्रह mfn. (for 2. See वि-√ ग्रह्) freed from ‘the Seizer’ i.e. Rāhu (said of the moon), R.
2. वि-ग्रह m. (for 1. See p. 950.col. 2) keeping apart or asunder, isolation, Nir.; BhP.
division, Bh.
distribution (esp. of fluids, cf. वि-√ ग्रह्), KātyŚr.
(in gram.) independence (of a word, as opp. to composition), APrāt.
separation, resolution, analysis, resolution of a compound word into its constituent parts, the separation or analysis of any word capable of separation (such words are Kṛdantas, Taddhitas, all Samāsas or compound words, Ekaśeṣas, and all derivative verbs like desideratives &c.; the only words incapable of resolution being the simple verb, the singular of the noun, and a few indeclinables not derived from roots; all compounds being called नित्य or ‘fixed’, when their meaning cannot be ascertained through an analysis of their component parts; cf. जमद्-अग्नि), Pāṇ., Sch.; Śaṃk. &c.
discord, quarrel, contest, strife, war with (instr. with or without सह, सार्धम् or साकम् loc. gen. with उपरि, or comp.), Mn.; MBh. &c.
(one of the 6 Guṇas or measures of policy, Mn. vii, 160 [cf. under गुण], also applied to the conflict of hostile planets, in this sense also n., Sūryas.; R.; acc. with √ कृ, to make or wage war)
separate i.e. individual form or shape, form, figure, the body, Up.; MBh. &c. (also applied to the shape of a rainbow; acc. with √ ग्रह्, परि-√ ग्रह्, √ कृ, उपा-√ दा, to assume a form)
an ornament, decoration, MBh.; R.
(in Sāṃkhya) an element
N. of Śiva, MBh.
of one of Skanda's attendants, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विग्रहः 1 Stretching out, extension, expansion. --2 Form, figure, shape. --3 The body; त्रयी विग्रहवत्येव सममध्यात्मविद्यया M. 1. 14; गूढविग्रहः R. 3. 39, 9. 52; Ki. 4. 11, 12. 43. --4 Resolution, dissolution, analysis, separation (as of a compound word into its component parts); वृत्त्यर्थ (समासार्थ) बोधकं वाक्यं विग्रहः. --5 Quarrel, strife (often, lovequarrel or प्रणयकलह); विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे R. 19. 38, 9. 47; Śi. 11. 35. --6 War, hostilities, fighting, battle (opp. संधि), one of the six Guṇas or modes of policy; see गुण. --7 Disfavour. --8 A part, portion, division.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0968-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विग्रह पु० वि + ग्रह--अच् । १ देहे, २ विस्तारे, ३ युद्धे पुंन० अमरः । ४ समासादिवृत्तिसमानानार्थकवाक्यभेदे, ५ विशेष- ज्ञाने च “अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः” हरि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4895,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विग्रहः, पुं, (विविधं सुखदुःखादिकं गृह्णातीति । वि + ग्रह + अच् । यद्वा, विविधैर्दुःखादिभि- र्गृह्यते इति । वि + ग्रह + “ग्रहवृदृनिश्चि- गमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) शरीरम् । (यथा, रघुः । ११ । १३ । “विग्रहेण मदनस्य चारुणा सोऽभवत् प्रतिनिधिर्न कर्म्मणा ॥”) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । १६० । “सन्धिञ्च विग्रहञ्चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयञ्च षड्गुणांश्चिन्तयेत् सदा ॥” विरोधमात्रम् । यथा, रघुः । ९ । ४७ । “त्यजत मानमलं वत विग्रहै- र्न पुनरेति गतं चतुरं वयः । परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म बधूजनः ॥”) विभागः । इति मेदिनी । हे, २३ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ३१ । ३ । “मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्ग- विग्रहः । नखलोमास्थिमर्म्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भव- स्त्रिभिः ॥”) वाक्यभेदः । स तु समासवाक्यम् । तत्पर्य्यायः । विस्तरः २ । इत्यमरः ॥ (वीनां पक्षिणां ग्रहो [] ग्रहणमिति वाक्ये विहङ्गग्रहणम् । यथा, वक्रोक्तिपञ्चाशिकायाम् । ४ । “नो सन्ध्या हितमत्सरा तव तनौ वत्स्याम्यहं सन्धिना न प्रीतासि वरोरु चेत्कथय तत् प्रस्तौमि किं विग्रहम् । कार्य्यं तेन न किञ्चिदस्ति शठ मे वीनां ग्रहे- णेति वो दिश्याद्वः प्रतिबद्धकेलिशिवयोः श्रेयांसि वक्रोक्तयः ॥”) देवविग्रहकरणादिप्रमाणं श्रीमूर्त्तिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
विग्रहः, पुं, क्ली, (विगृह्यन्ते शत्रवो यस्मिन् । वि + ग्रह + अप् ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । १७० । “यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्व्वास्ताः प्रकृतीर्भृशम् । अत्युच्छ्रितं तथात्मानं तदा कुर्व्वीत विग्रहम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-377-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विग्रह" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विग्रहविग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विग्रह 📚 ➤ फैलाव, विस्तार, प्रसार
संस्कृत: देहः, राज्यगुणः, युद्धम्, विस्तारः · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विग्रह 📚दूर या अलग करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विग्रह
शरीर (२.६.७१) — कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर, वर्ष्म
युद्ध के और नाम (२.८.१०४) — मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक, समर, अनीक, रण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विग्रह = वि + ग्रह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विग्रह: वि + ग्रह् + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬