🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:08:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विस्तार
vistāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वृक्ष का फैलाव (2.4.14) विटप
प्रपंच (3.3.34)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विस्तार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लंबे या चौड़े होने का भाव । फैले होने का भाव । फैलाव । जैसे—(क) इस मकान का विस्तार कम है । (ख) तुम बातों का बहुत अधिक विस्तार करते हो ।
२. पेड़ की शाखा ।
३. गुच्छा ।
४. शिव का एक नाम ।
५. विष्णु का एक नाम ।
६. विवरण । पूरा ब्यौरा (को॰) ।
७. वृत्त का व्यास (को॰) ।
८. झाड़ी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-स्तार m. (ifc. f(आ). ; cf. वि-स्तर) spreading, expansion, extent, width, MBh.; Kāv. &c.
becoming large or great (met. said of the heart), Sāh.
the breadth of a circle i.e. its diameter, Col.
specification, detailed enumeration or description, Yājñ.; Suśr. (एण, diffusely, at length, prob. w.r. for विस्तरेण, R. iii, 4, 4)
the branch of a tree with its new shoots, L.
a shrub, L.
the diameter of a circle, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विस्तारः 1 Spreading, extension, expansion; प्रांतविस्तारभाजां Māl. 1. 27. --2 Amplitude, breadth; विलोकयंत्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः R. 2. 11; Bg. 13. 30. --3 Expanse, vastness, magnitude; मध्यः श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपांडुः Me. 18. --4 Details, full particulars; कण्वोऽपि तावच्छ्रुतविस्तारः क्रियतां Ś. 7. --5 The diameter of a circle. --6 A shrub. --7 The branch of a tre with new shoots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्तार पु० वि + स्तृ--संज्ञायां कर्त्तरि घञ् । १ विटपे भावे घञ् । २ विस्तीर्णतायाम् समासवाक्यस्थे ३ पदसमूहे च अमरः । ४ स्तम्बे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4938,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्तारः, पुं, (वि + स्तॄ + “प्रथने वावशब्दे ।” ३ । ३ । ३३ । इति घञ् ।) विटपः । विस्ती- र्णता । तत्पर्य्यायः । विग्रहः २ व्यासः ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५५८ । “वंशावलम्बनं यद्यो विस्तारो गुणस्य याव- नतिः । तज्जालस्य खलस्य च निजाङ्कसुप्तप्रणाशाय ॥”) स्तम्बः । इति मेदिनी । रे, २१५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-463-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विस्तार" आता है (60)
तान तालने का भाव या क्रिया । खींच । फैलाव । विस्तार । जैसे, भौंऔं की तानदेश विस्तार । जिसके भीतर सब कुछ है । दिक् । स्थान । विशेष—न्याय या वैशेपिक…आयाम लंबाई । विस्तारप्रसर आगे बढ़ना । बढ़ना । विस्तारमध्यम जो दो विपरीत सीमाओं के बीच में हो । जो गुण, विस्तार, मान आदि के विचार …विपुल विस्तार, संख्या या परिमाण में बहुत अधिकपरिणाह विस्तार । फैलावप्रपंच पाँच तत्वों का उत्तरोत्तर अनेक भेदों में विस्तार । संसार । सृष्टि । भव…व्रतति विस्तारप्रसृति फैलाव । विस्तारप्रस्तार फैलाव । विस्तारआयमन लंबाई । विस्तारवितति विस्तार । फैलाव । आतिशय्य । आधिक्यप्रसार विस्तार । फैलाव । पसारव्यापन फैलाव । विस्तारविवृत्ति विवृत्त होने का भाव या क्रिथा । विस्तार । फैलावउरुता विशालता । विस्तारव्रतती विस्तार । फैलावस्फीति वृद्धि । विस्तार । बढ़तीव्यादान फैलाव । विस्तारविस्तृति फैलाव । विस्तारवैतत्य विततता । फैलाव । विस्तारप्रथिमा चौड़ाई । विस्तार । फैलावविस्तीर्णता विस्तीर्ण होने का भाव । विस्तार । फलावओसार संझा पुं॰ फैलाव । विस्तार । चौड़ाई । अवकाशवसअत विस्तार । फैलावफराखी चौड़ाई । विस्तार । फैलावफैलाव विस्तार । प्रसारबगारो पु संज्ञा पुं॰ फैलाव । विस्तार । प्रचार । प्रसारतत वायुतति श्रणी । पंक्ति । ताँतातरण नदी आदि को पार करने का काम । पार करनाआनाह एक उदरव्याधि । मलावरोध से पेट का फूलना । मलमूत्र रुकने से पेट फूलनाजृंभ जँभाई । जमुहाईतंतु सूत । डोरा । तागा । यौ॰— तंतुकीठविटप वृक्ष या लता की नई शाखा । कोंपलपल्लव नए निकले हुए कोमल पत्तों का समूह या गुच्छा । टहनी में लगे हुए नए नए को…विकाश प्रंकाशवितान यज्ञविसार मछलीसंतति बच्चे । संतान । औलादसंतान बालबच्चे । लड़के बाले । संतति । औलादप्रसरण आगे बढ़नाविवृति चक्र के समान घूमने की क्रिया । परिभ्रमणविष्कंभ फलित ज्योतिष के अनुसार सत्ताईस योगों में से पहला योग । विशेष—आरंभ के प…डंबर आयोजन । आडंबर । ढकोसला । धूम— घामजृंभा जंभाईविष्फार धनुष की टंकारविस्फार धनुष की टंकार । कमान का शब्दअतिप्रसंग अत्यधिक आसक्तिप्रकीर्णक चँवरप्रथन एक प्रकार का गुल्मस्तृति ढाँकने की क्रिया । आच्छादनसंस्तार तह । पहलपृथुता पृथु होने का भावसम्मूर्छन भली भाँति व्याप्त होने की क्रिया । अभिव्याप्तिफैल पु ^१ † संज्ञा पुं॰ काम । कार्यपसरन गंधप्रसारिणी । पसारनी । †पसार पसरने की क्रिया या भाव । प्रसार । फैलावफराल † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें