🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:03:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जृंभ
jṛṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जृंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जृम्भ] [स्त्री॰ जृंभा, वि॰ जृंभक]
१. जँभाई । जमुहाई ।
२. आलस्य ।
३. प्रस्फुटन । विकास । खिलना (को॰) ।
४. विस्तार । फैलाव (को॰) ।
५. एक पत्ती (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृम्भ m. (n. g. अर्धर्चादि) yawning, Suśr. iii, 4, 49; Mn. iv, 43; Kull.
blossoming, Ratnāv. ii, 4 (ifc. f(आ). )
appearance of (in comp.), Subh.
expansion, stretching, W.
जृम्भ m. swelling, L.
N. of a bird, R. ii, 35, 18
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृंभः, --भा --भं [जृंभ्-घञ्] 1 Yawning, gaping; U. 4. 29. --2 Opening, blossoming, expanding; कलिकाश्रयी जृंभा प्रभवति K. 257; जृंभारंभप्रविततदलोपांतजालप्रविष्टैः Ve. 2. 7; Māl. 9. 16. --3 Expansion. --4 Bursting open.
जृंभः, --भा --भं [जृंभ्-घञ्] 1 Yawning, gaping; U. 4. 29. --2 Opening, blossoming, expanding; कलिकाश्रयी जृंभा प्रभवति K. 257; जृंभारंभप्रविततदलोपांतजालप्रविष्टैः Ve. 2. 7; Māl. 9. 16. --3 Expansion. --4 Bursting open.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जृम्भ पुंन० जृभि--भावे घञ् अर्द्धर्चा० (हाइतोला) १ गात्रशेथि- ल्यापादके २ मुखविकाशकारके च व्यापारभेदे । भावे अ । तत्रार्थे स्त्री । जृम्भा च श्रमगर्भादिजनितजाद्यकार्य्या यवाह सा० द० “आलस्यश्रमगर्भाद्यैर्जाड्यं जृम्भासितादि कृत्” तत्कारकवायुश्च देवदत्तः । “विजृम्भणे देवदत्तः शुद्धस्कटिकसन्निभः” पदार्थादर्शे योगार्णवः । “क्षुतोत्पत- नजृम्भासु जीवोत्तिष्ठाङ्गुलिध्वनिः । मुरोरपि च कर्त्तव्य- मन्यथा ब्रह्महा भवेत्” तिथित० । ३ विकाशे ४ विस्कारे च पु० शब्दच० । “पीत्वैकं श्वासमनिलः पुनस्त्यजति वेगवान् । आलस्यनिद्रायुक्तस्य स जृम्भ इति कथ्यते” “जृम्भात्यर्थं समीरणात् । जृम्भावेगे समुत्पन्ने शोभने शयने नरम् । स्वापयेत् तेन नियमात् जृम्भावेगः प्रशा- म्यति । जृम्भावेगक्षयं याति कटुतैलेन मर्द्दनात् । भोज- नात् स्वादुभोज्जानां तथा ताम्बूलभक्षणात्” वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3143,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जृम्भः, पुं क्ली, (जृम्भ + भावे घञ् ।) मुखादिविकाशः । हाइ इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । जृम्भणम् २ जृम्भा ३ जृम्भिका ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ जम्भा ५ जम्भका ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ [] (अस्य लक्षणं यथा, सुश्रुते । ३ । ४ । “निद्रार्त्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्द्दिशेत् । पीत्वैकमनिलोच्छासमद्वेष्टन् विवृताननः ॥ यन्मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति संज्ञितः ॥”) “जृम्भात्यर्थं समीरणात् ।” इति वैद्यकम् ॥ “क्षुदुत्पतनजृम्भेषु जीवोत्तिष्ठाङ्गुलिध्वनिः । अवश्यमेव कर्त्तव्यश्चान्यथा तद्बधी भवेत् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥ * ॥ विकाशः । स्फारितः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, प्रबोधचन्द्रोदये । ४ । २८ । “एताश्च प्रति- मुकुललग्नमधुपावलीरणितमुखरा जृम्भारम्भ- भरविगलन्मकरन्ददुर्द्दिनाः कुसुमसुरभयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें