🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:43:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जृंभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जृंभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जृंभ

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जृंभ
जृंभ
jṛṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जृंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जृम्भ] [स्त्री॰ जृंभा, वि॰ जृंभक]
१. जँभाई । जमुहाई ।
२. आलस्य ।
३. प्रस्फुटन । विकास । खिलना (को॰) ।
४. विस्तार । फैलाव (को॰) ।
५. एक पत्ती (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृम्भ m. (n. g. अर्धर्चादि) yawning, Suśr. iii, 4, 49; Mn. iv, 43; Kull.
blossoming, Ratnāv. ii, 4 (ifc. f(आ). )
appearance of (in comp.), Subh.
expansion, stretching, W.
जृम्भ m. swelling, L.
N. of a bird, R. ii, 35, 18
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृंभः, --भा --भं [जृंभ्-घञ्] 1 Yawning, gaping; U. 4. 29. --2 Opening, blossoming, expanding; कलिकाश्रयी जृंभा प्रभवति K. 257; जृंभारंभप्रविततदलोपांतजालप्रविष्टैः Ve. 2. 7; Māl. 9. 16. --3 Expansion. --4 Bursting open.
जृंभः, --भा --भं [जृंभ्-घञ्] 1 Yawning, gaping; U. 4. 29. --2 Opening, blossoming, expanding; कलिकाश्रयी जृंभा प्रभवति K. 257; जृंभारंभप्रविततदलोपांतजालप्रविष्टैः Ve. 2. 7; Māl. 9. 16. --3 Expansion. --4 Bursting open.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जृम्भ पुंन० जृभि--भावे घञ् अर्द्धर्चा० (हाइतोला) १ गात्रशेथि- ल्यापादके २ मुखविकाशकारके च व्यापारभेदे । भावे अ । तत्रार्थे स्त्री । जृम्भा च श्रमगर्भादिजनितजाद्यकार्य्या यवाह सा० द० “आलस्यश्रमगर्भाद्यैर्जाड्यं जृम्भासितादि कृत्” तत्कारकवायुश्च देवदत्तः । “विजृम्भणे देवदत्तः शुद्धस्कटिकसन्निभः” पदार्थादर्शे योगार्णवः । “क्षुतोत्पत- नजृम्भासु जीवोत्तिष्ठाङ्गुलिध्वनिः । मुरोरपि च कर्त्तव्य- मन्यथा ब्रह्महा भवेत्” तिथित० । ३ विकाशे ४ विस्कारे च पु० शब्दच० । “पीत्वैकं श्वासमनिलः पुनस्त्यजति वेगवान् । आलस्यनिद्रायुक्तस्य स जृम्भ इति कथ्यते” “जृम्भात्यर्थं समीरणात् । जृम्भावेगे समुत्पन्ने शोभने शयने नरम् । स्वापयेत् तेन नियमात् जृम्भावेगः प्रशा- म्यति । जृम्भावेगक्षयं याति कटुतैलेन मर्द्दनात् । भोज- नात् स्वादुभोज्जानां तथा ताम्बूलभक्षणात्” वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3143,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जृम्भः, पुं क्ली, (जृम्भ + भावे घञ् ।) मुखादिविकाशः । हाइ इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । जृम्भणम् २ जृम्भा ३ जृम्भिका ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ जम्भा ५ जम्भका ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ [] (अस्य लक्षणं यथा, सुश्रुते । ३ । ४ । “निद्रार्त्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्द्दिशेत् । पीत्वैकमनिलोच्छासमद्वेष्टन् विवृताननः ॥ यन्मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति संज्ञितः ॥”) “जृम्भात्यर्थं समीरणात् ।” इति वैद्यकम् ॥ “क्षुदुत्पतनजृम्भेषु जीवोत्तिष्ठाङ्गुलिध्वनिः । अवश्यमेव कर्त्तव्यश्चान्यथा तद्बधी भवेत् ॥” इति कर्म्मलोचनम् ॥ * ॥ विकाशः । स्फारितः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, प्रबोधचन्द्रोदये । ४ । २८ । “एताश्च प्रति- मुकुललग्नमधुपावलीरणितमुखरा जृम्भारम्भ- भरविगलन्मकरन्ददुर्द्दिनाः कुसुमसुरभयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जृंभउमा-कोश जृंभ: जँभाई । जमुहाई 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जृंभ 📚 ➤ जँभाई । जमुहाई उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जृंभ 📚जँभाई । जमुहाई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें