🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:09:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जृंभक
jṛṃbhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जृंभक १ वि॰ [सं॰जृम्भक] जंभाई लेनेवाला ।
जृंभक २ संज्ञा पुं॰
१. रुद्र गणों में एक ।
२. एक अस्त्र जिसके चलाने से शत्रु निद्राग्रस्त होकर लड़ाई छोड़ जँभाई लेने लगते, सो जाते या शिथिल पड़ जाते थे । विशेष— जब राम ने ताड़का आदि को मारा था तब विश्वमित्र ने प्रसन्न होकर मंत्र सहित यह अस्त्र उन्हें दिया था । विश्वा- मित्र को यह अस्त्र घोर तपस्या के उपरांत अग्नि से प्राप्त हुआ था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृम्भक m. ‘yawner’, a sort of spirit or demon, MBh. iii, 14548; Hcat. i, 9, 183
(= जम्भ्˚) N. of certain magical formularies for exorcising the evil spirits supposed to possess weapons, R. i, 30, 7
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृंभकः [जृंभ्-ण्वुल्] ‘A yawner’, a sort of demon. --कं Swelling. --भिका Gaping, yawning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जृम्भक त्रि० जृम्भ--ण्वुल् । १ जृम्भाकारके २ रुद्रगणभेदे पु० [] “पृष्ठतोऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम् । जृम्भकैर्यक्ष- रक्षोभिः स्रग्विभिः समलक्षणैः । यात्यमोघो महा- यक्षो दक्षिणं पक्ष्माश्रितः” भा० व० २३० अ० । जुम्भयति जृम्भि--ण्वुल् । ३ कृशाश्वमुनितनये ४ तदधिष्ठिते अस्त्रभेदे च “कृशाश्वतनयरूपाण्यस्त्राणि विश्वामित्रेण रामाय दत्तानि तत्कथा रामा० बा० २८ अ० । “संहारान् व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतः शुचिः । सत्यवन्तं सत्यकीर्त्तिं धृष्टं रभसमेव च । प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम् । लक्ष्यालक्ष्याविमौ चैवदृढ- नामसुनाभकौ । दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ । पद्मनाभौ महानाभौ दुन्दुनाभस्वनाभकौ । ज्योतिषं शकुनञ्चैव नैरास्यविमलावुभौ । यौगन्धरविनिद्रौ च दैत्यप्रमथनौ तथा । शुचिबाहुर्महाबहुर्निष्कलिर्विरुच- स्तथा । सार्चिमाली धृतिमाली वृत्तिमान् सचिरस्तथा । पित्र्यः सोमनसश्चैव विधूतमकरावुभौ । करवीरं रति- ञ्चैव धनधान्यौ च राघव! । कामरूपं कामरुचिं मोह- मावरणं तथा । जृम्भकं सर्पनाथं च पन्थानवरुणौ तथा । कृशाश्वतनयान् राम! भास्वरान् कामरूपिणः । प्रतीच्छ मम भद्रन्ते पात्रभूतोऽसि राघव! । बाढमि- मित्येय काकुत्स्थः प्रहृष्टेनानतरात्मना । दिव्यभास्वर- देहाश्च मूर्त्तिमन्तः सुखप्रदाः । केचिदङ्गारसदृशाः केचिद्धूमोपमास्तथा । चन्द्रार्कसदृशाः केचित् प्रह्वा- ञ्जलिपुटास्तथा । रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽव्रुवन् मधुर- भाषिणः । इमे स्म नरशार्दूल! शाधि किङ्करवाम ते । गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुननदनः । मनसा कार्थकालेषु साहार्य्यं मे करिष्यथ । अथ ते राममा- मन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । एवमस्तिति काकुत्स्थ मुक्त्वा जग्मुर्यथागतम्” २८ अ० । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । ४ जृम्भायां स्त्री (हाइतोला) सा च इन्द्रवृत्तयोर्युद्धे इन्द्रे वृत्तग्रस्ते देवैः सृष्टा ततः प्रभृति लोकप्राणवायुसंस्था यथाह भा० उ० ८ अ० “तती जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम् । अपावृत्याक्षिपद् वक्त्रे शक्रं कोपसमन्वितः । ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु सम्भ्रान्तास्त्रिदिवेश्वराः । असृजंस्ते महासत्त्वाजृम्भिकां वृत्तनाशिनीम् । विजृम्भमाणस्य ततो वृत्तस्यास्यादपावृतात् । स्वान्यङ्गान्यभिसङ्क्षिप्य निष्- क्रान्तो बलनाशनः । ततः प्रभृति लोकस्य जृम्भिका- प्राणसंश्रिता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3144-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें