🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:20:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जृंभक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जृंभक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जृंभक

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जृंभक
जृंभक
jṛṃbhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जृंभक १ वि॰ [सं॰जृम्भक] जंभाई लेनेवाला ।
जृंभक २ संज्ञा पुं॰
१. रुद्र गणों में एक ।
२. एक अस्त्र जिसके चलाने से शत्रु निद्राग्रस्त होकर लड़ाई छोड़ जँभाई लेने लगते, सो जाते या शिथिल पड़ जाते थे । विशेष— जब राम ने ताड़का आदि को मारा था तब विश्वमित्र ने प्रसन्न होकर मंत्र सहित यह अस्त्र उन्हें दिया था । विश्वा- मित्र को यह अस्त्र घोर तपस्या के उपरांत अग्नि से प्राप्त हुआ था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृम्भक m. ‘yawner’, a sort of spirit or demon, MBh. iii, 14548; Hcat. i, 9, 183
(= जम्भ्˚) N. of certain magical formularies for exorcising the evil spirits supposed to possess weapons, R. i, 30, 7
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जृंभकः [जृंभ्-ण्वुल्] ‘A yawner’, a sort of demon. --कं Swelling. --भिका Gaping, yawning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जृम्भक त्रि० जृम्भ--ण्वुल् । १ जृम्भाकारके २ रुद्रगणभेदे पु० [] “पृष्ठतोऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम् । जृम्भकैर्यक्ष- रक्षोभिः स्रग्विभिः समलक्षणैः । यात्यमोघो महा- यक्षो दक्षिणं पक्ष्माश्रितः” भा० व० २३० अ० । जुम्भयति जृम्भि--ण्वुल् । ३ कृशाश्वमुनितनये ४ तदधिष्ठिते अस्त्रभेदे च “कृशाश्वतनयरूपाण्यस्त्राणि विश्वामित्रेण रामाय दत्तानि तत्कथा रामा० बा० २८ अ० । “संहारान् व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतः शुचिः । सत्यवन्तं सत्यकीर्त्तिं धृष्टं रभसमेव च । प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम् । लक्ष्यालक्ष्याविमौ चैवदृढ- नामसुनाभकौ । दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ । पद्मनाभौ महानाभौ दुन्दुनाभस्वनाभकौ । ज्योतिषं शकुनञ्चैव नैरास्यविमलावुभौ । यौगन्धरविनिद्रौ च दैत्यप्रमथनौ तथा । शुचिबाहुर्महाबहुर्निष्कलिर्विरुच- स्तथा । सार्चिमाली धृतिमाली वृत्तिमान् सचिरस्तथा । पित्र्यः सोमनसश्चैव विधूतमकरावुभौ । करवीरं रति- ञ्चैव धनधान्यौ च राघव! । कामरूपं कामरुचिं मोह- मावरणं तथा । जृम्भकं सर्पनाथं च पन्थानवरुणौ तथा । कृशाश्वतनयान् राम! भास्वरान् कामरूपिणः । प्रतीच्छ मम भद्रन्ते पात्रभूतोऽसि राघव! । बाढमि- मित्येय काकुत्स्थः प्रहृष्टेनानतरात्मना । दिव्यभास्वर- देहाश्च मूर्त्तिमन्तः सुखप्रदाः । केचिदङ्गारसदृशाः केचिद्धूमोपमास्तथा । चन्द्रार्कसदृशाः केचित् प्रह्वा- ञ्जलिपुटास्तथा । रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽव्रुवन् मधुर- भाषिणः । इमे स्म नरशार्दूल! शाधि किङ्करवाम ते । गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुननदनः । मनसा कार्थकालेषु साहार्य्यं मे करिष्यथ । अथ ते राममा- मन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । एवमस्तिति काकुत्स्थ मुक्त्वा जग्मुर्यथागतम्” २८ अ० । स्वार्थे क अत इत्त्वम् । ४ जृम्भायां स्त्री (हाइतोला) सा च इन्द्रवृत्तयोर्युद्धे इन्द्रे वृत्तग्रस्ते देवैः सृष्टा ततः प्रभृति लोकप्राणवायुसंस्था यथाह भा० उ० ८ अ० “तती जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम् । अपावृत्याक्षिपद् वक्त्रे शक्रं कोपसमन्वितः । ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु सम्भ्रान्तास्त्रिदिवेश्वराः । असृजंस्ते महासत्त्वाजृम्भिकां वृत्तनाशिनीम् । विजृम्भमाणस्य ततो वृत्तस्यास्यादपावृतात् । स्वान्यङ्गान्यभिसङ्क्षिप्य निष्- क्रान्तो बलनाशनः । ततः प्रभृति लोकस्य जृम्भिका- प्राणसंश्रिता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3144-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जृंभकउमा-कोश जृंभक: जंभाई लेनेवाला 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जृंभक 📚 ➤ जंभाई लेनेवाला उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जृंभक 📚जंभाई लेनेवाला🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें