🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:13:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विष्कंभ
viṣkaṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विष्कंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विष्कम्भ]
१. फलित ज्योतिष के अनुसार सत्ताईस योगों में से पहला योग । विशेष—आरंभ के पाँच दंडों को छोड़कर शुभ कार्य के लिये यह योग बहुत अच्छा समझा जाता है । कहते हैं, इस योग में जन्म लेनेवाला मनुष्य सब बातों में स्वाधीन और भाई बंधु आदि से सदा सुखी रहता है ।
२. विस्तार ।
३. बाधा । विघ्न ।
४. साहित्यदर्पण के अनुसार नाटक का एक प्रकार का अंक जो प्रायः गर्भांक के समीप होता है । उ॰—प्राज अमरता का जीवित हूँ मैं वह भीषण जर्जर दंभ, आह सर्ग के प्रथम अंक का अधम पात्र मय सा विष्कंभ ।—कामायनी, पृ॰ १८ । विशेष—जो कथा पहले हो चुकी हो अथवा जो अभी होनेवाली हो, उसकी इसमें मध्यम पात्रों द्वारा सूचना दी जाती है । यह दो प्रकार का होता है—शुद्ध और संकीर्णा । जब एक या अनेक मध्यम पात्र इसका प्रयोग करते हैं, तब यह शुद्ध कहलाता है । और जब मध्यम तथा नीच पात्रों द्वारा इसका प्रयोग होता है, तब इसे संकीर्ण कहते है । शुद्ध विष्कंभ में मध्यम पात्रों का वार्तालाप संस्कृत भाषा में और संकीर्ण विष्कंभ में मध्यम तथा नीच पात्रों का वार्तालाप प्राकृत भाषा में होता है । शुद्ध का उदाहरण मालतीमाधव के पाँचवें अंक में कुंडलाकृत प्रयोग और संकीर्ण का रामाभिनंद में क्षपणक और कापालिककृत प्रयोग है ।
५. योगियों का एक प्रकार का बंध ।
६. वाराहपुराण के अनुसार एक पर्वत का नाम ।
७. वृक्ष । पेड़ ।
८. अर्गल । ब्योड़ा ।
९. दे॰ 'बड़ेरा ।' बँड़ेरी (को॰) ।
१०. स्तंभ । खंभा (को॰) ।
११. मंथनदंड जिसमें रस्सी लपेटकर दधिमंथन करते हैं (को॰) ।
१२. किसी वृत्त या घेरे का व्यास (को॰) ।
१३. क्रियाशीलता । कार्य में निरत रहना (फो॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-ष्कम्भ m. a prop, support, Lāṭy.; Suśr.
the bolt or bar of a door, Ragh., Sch.
the supporting beam or pillar of a house, W.
a post (round which the string of a churning-stick is wound), L.
width, extension, MBh.; VarBṛS.; MārkP.
the diameter of a circle, Āryabh.
a mountain-range (= -पर्वत), MārkP.
an obstacle, impediment, L.
the first of the twenty-seven astronomical periods called Yogas or the leading star of the first lunar mansion, Col.
(in dram.) an interlude or introductory scene (coming between the acts [अङ्कयोर् मध्य-वर्ती] and performed by an inferior actor or actors [नीच-पात्र-प्रयोजितः], who explains to the audience the progress of the plot, and inform them of what is supposed to have happened in the intervals of the acts, cf. प्रवेशक), Bhar.; Daśar. &c.
a partic. Yoga-posture, L.
a tree, L.
action, doing anything, W.
= प्रतिबिम्ब, L.
N. of a divine being reckoned among the Viśve Devāḥ, Hariv. (v.l. विस्कुम्भु, निकुम्ब, and विष्टर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (998,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विष्कंभः 1 Obstacle, hindrance, impediment. --2 The bolt or bar of a door. --3 The supporting beam of a house. --4 A post, pillar. --5 A tree. --6 (In dramas) An interlude between the acts of a drama and performed by one or more characters, middling or inferior, who connect the story of the drama and the subdivisions of the plot by briefly explaining to the audience what has occurred in the intervals of the acts or what is likely to happen later on:--S. D. thus defines it: --वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षिप्तार्थस्तु विष्कंभ आदावंकस्य दर्शितः । मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात् स तु संकीर्णो नीचमध्यमकल्पितः 308. --7 The diameter of a circle. --8 A particular posture practised by Yogins. --9 Extension, length. --10 The first of the twenty-seven astronomical periods (योग).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0999-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्कम्भ पु० वि + स्कन्भ--अच् । सूर्य्यचन्दयोगजातयोग- मध्ये प्रथमे १ योगे ज्यो० त० २ विस्तारे ३ प्रतिबन्धे ४ रूप- कनाटकाङ्गमेदे “अर्थोपक्षेपकाः पञ्च विष्कम्भकप्रयेशकौ । चूलिकाङ्कावतारोऽथ स्यादङ्गमुखमित्यपि । वृत्तवर्त्ति- [] माणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः । मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां सम्प्रयोजितः । शुद्धः स्यात् स तु सङ्कीर्णो नीचमध्यम- कल्पितः” सा० द० । ५ योगिनां बन्धभेदे मेदि० ६ वृक्षे अजयः ७ अवष्टम्भके अमरः । ८ कीलकादौ च भरतः । ९ पर्वतभेदे विपुलशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4934-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्कम्भः, पुं, सप्तविंशतियोगान्तर्गतप्रथमयोगः । शुभकर्म्मणि तस्य पञ्च दण्डास्त्याज्याः । यथा, -- “त्यजादौ पञ्च विष्कम्भे सप्त शूले च नाडिकाः । गण्डव्याघातयोः षट् च नव हर्षणवज्रयोः । वैधृतिव्यतिपातौ च समस्तौ परिवर्ज्जयेत् ॥” इति सत्कृत्यमुक्तावली ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “विष्कम्भयोगो यदि जन्मकाले कार्य्ये स्वतन्त्रो मनुजस्तदानीम् । सुहृत्कलत्रात्मजसौख्यमुग्रं गृहस्य निर्म्माणविधौ समर्थः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ विस्तारः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ५३ । २४ । “उच्छ्रायोऽङ्गुलतुल्यो द्वारस्यार्द्धेण विष्कम्भः ॥”) प्रतिबन्धः । रूपकाङ्गप्रभेदः । योगिनां बन्ध- भेदः । इति मेदिनी । भे, १९ ॥ वृक्षः । इत्य- जयः ॥ अर्गला । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-450-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें