🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:37:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रपंच
prapaṃca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रपंच संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रपञ्च]
१. पाँच तत्वों का उत्तरोत्तर अनेक भेदों में विस्तार । संसार । सृष्टि । भवजाल । उ॰—विधि प्रपँच गुन अवगुन साना ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक से उत्तरोत्तर अनेक होने का क्रम । विस्तार । फैलाव ।
३. सांसरिक व्यवहारों का विस्तार । दुनिया का जंजाल । उ॰—(क) परमारथी प्रपंच वियोगी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) सपने होइ भिखारि नृप रंक नाकपति होय ।—जागे लाभ न हानि कछु तिमि प्रपंच जिय जोय ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. बखेड़ा । झंझट । झगड़ा । झमेला । उ॰—-देहु, कि लेहु अजस करि नाहिं । मोहिं न बहुत प्रपंच सुहाहीं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. आडंबर । ढोंग । छल । धोखा । उ॰—- रचि प्रपंच भूपहि अपनाई । रामतिलक हित लगन धराई ।-- तुलसी (शब्द॰) ।
६. विपर्यास । प्रतिकूलता । वैपरीत्य (को॰) ।
७. राशि । संचय । पुंज (को॰) ।
८. व्याख्या । विस्तार । विश्लेषण (को॰) ।
९. नाटक में परिहासजनक कथन । असंगत या भोंडा कथन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-पञ्च m. (√ 1. पच्, or पञ्च्) expansion, development, manifestation, MāṇḍUp.; Kāv.; Kathās.
manifoldness, diversity, Kāv.; Śaṃk.; Pañcat.
amplification, prolixity, diffuseness, copiousness (in style; ˚चेन ind. and ˚च-तस् ind. diffusely, in detail), Hariv.; Hit.
manifestation of or form of (gen.), Hit.; Bhāṣāp.
appearance, phenomenon, Vcar.
(in phil.) the expansion of the universe, the visible world, Up.; Kap.; Sarvad.
(in rhet.) mutual false praise, Pratāp.
(in dram.) ludicrous dialogue, Sāh.
(in gram.) the repetition of an obscure rule in a clearer form, Pāṇ., Sch.
(said to be encl. after a finite verb g. गोत्रादि)
deceit, trick, fraud, error, L.
opposition, reversion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (681,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रपंचः 1 Display, manifestation; रागप्रायः प्रपंचः K. 151. --2 Development, expansion, extension; Śi. 20. 44. --3 Amplification, expatiation, explanation, elucidation. --4 Prolixity, diffuseness, copiousness; अलं प्रपंचेन. --5 Manifoldness, diversity. --6 Heap, abundance, quantity. --7 An appearance, phenomenon. --8 Illusion, fraud. --9 The visible world or universe, which is illusory and the scene of manifold action. --10 Reciprocal false praise. --11 Opposition, inversion. --12 Analysis. --Comp. --बुद्धि a. cunning, deceitful. --वचनं a prolix discourse, diffuse talk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0750-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रपञ्च पु० प्र + पचि--आधारे घञ् । १ विस्तारे २ वैपरीत्ये ३ प- तारणे । कर्त्तरि पचा० अच् । ४ स सारे च अमरः । तत्र वैपरीत्यं भ्रमो भाया वेति स्वामी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4470,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रपञ्चः, पुं, (प्रपञ्च्यते इति । प्र + पचि व्यक्तीकरणे + घञ् ।) विपर्य्यासः । विस्तरः । इत्यमरः ॥ “विपर्य्यासो वैपरीत्यं भ्रमो वा मायेति स्वामी ॥” इति भरतः ॥ सञ्चयः । प्रतारणम् । इति मेदिनी । चे, १५ ॥ संसारः । यथा, -- “पादुकापञ्चकस्तोत्रं पञ्चवक्त्राद्विनिर्गतम् । षडाम्नायफलोपेतं प्रपञ्चे चातिदुर्लभम् ॥” इति गुरुपादुकास्तोत्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-276-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रपंच" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें