🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:53:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संतान
saṃtāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संतान संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्तान]
१. बालबच्चे । लड़के बाले । संतति । औलाद ।
२. कल्पवृक्ष । देवतरु ।
३. वंश । कुल ।
४. विस्तार । फैलाव ।
५. वह प्रवाह जो अविच्छिन्न रूप से चलता हो । धारा ।
६. प्रबंध । इंतजाम ।
७. महाभारत के अनुसार प्राचीन- काल के एक प्रकार के अस्त्र का नाम ।
८. विचारों का अविच्छिन्न क्रम । विचारधारा ।
९. रग । स्नायु नस (को॰) । यौ॰—संतानकर्म = संतति उत्पादन । संतानकर्ता = संतान पैदा करनेवाला । संतानगणपति । संतानगोपाल । संताननिग्रह = दे॰ संततिनिरोध । संतानवर्धन = (१) वंश बढ़ाना । (२) संतान को बढ़ानेवाला । संतानसंधि ।
संतान गणपति संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्तान गणपति] पुराणानुसार एक प्रकार के गणपति का नाम ।
संतान गोपाल संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्तान गोपाल] संतति देनेवाले कृष्ण । वासुदेव कृष्ण जिनकी पूजा संतानप्राप्ति के लिये की जाती है [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-तान m. (ifc. f(आ). ) continued succession, continuance, continuity, MBh.; Kāv. &c.
an uninterrupted series, continuous flow, Kālid.
ramification, Suśr.
a sinew or ligature (of an animal), TS.
coherence, connection, transition (in recitation &c.), ŚrS.; TUp.
a continuous train of thought, Sarvad.
= संधि, Kām.
one of the five trees of Indra's heaven, the Kalpa tree or its flower, Hariv.
N. of a son of Rudra, MārkP.
of a place, Cat.
(pl.) N. of a partic. class of worlds, R.
सं-तान m. n. continuous succession, lineage, race, family, offspring, son or daughter, Nir.; Mn.; MBh. &c.
सं-तान n. a partic. mythical weapon, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1142,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संतानः --नं 1 Stretching, extending, extension, expanse, spread; Ś. 7. 8. --2 Continuity, continuous flow or line, succession, continuance; अच्छिन्नामलसंतानाः Ku. 6. 69; संतानवाहीनि दुःखानि U. 4. 8. --3 Family, race. --4 Progeny, offspring, issue; संतानार्थाय विधये R. 1. 34; संतानकामाय राज्ञे 2. 65, 18. 52. --5 One of the five trees of Indra's paradise. --Comp. --संधिः a peace cemented by family alliance (as by giving a daughter in marriage &c.).
संतानः --नं 1 Stretching, extending, extension, expanse, spread; Ś. 7. 8. --2 Continuity, continuous flow or line, succession, continuance; अच्छिन्नामलसंतानाः Ku. 6. 69; संतानवाहीनि दुःखानि U. 4. 8. --3 Family, race. --4 Progeny, offspring, issue; संतानार्थाय विधये R. 1. 34; संतानकामाय राज्ञे 2. 65, 18. 52. --5 One of the five trees of Indra's paradise. --Comp. --संधिः a peace cemented by family alliance (as by giving a daughter in marriage &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्तान पु० सम् + तन--घञ् । १ वंशे अन्वये अमरः । २ कल्पवृक्षे ३ अपत्ये ४ विस्तारे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्तानः, पुं, (सन्तनोति विस्तारयति पत्रपुष्पादी- निति । सम् + तन विस्तारे + “तनोतेरुप- संख्यानम् ।” ३ । १ । १४० । इत्यस्य वार्त्ति- कोक्त्या णः ।) कल्पवृक्षः । (संतन्यते इति । तन + घञ् ।) वंशः । इत्यमरः ॥ विस्तारः । (यथा, महाभारते । १ । १०३ । १० । “तयोरुत्पादयापत्यं सन्तानाय कुलस्य नः । मन्नियोगात् महाबाहो धर्म्मं कर्त्तुमिहार्हसि ॥”) अपत्यम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ९ । ५९ । “देवराद्वा सपिण्डाद्वा स्त्रिया सम्यक् नियुक्तया प्रजेप्सिताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिक्षये ॥”) तद्वैदिकपर्य्यायः । तुक् १ तोकम् २ तनयः ३ तोक्म ४ तक्म ५ शेषः ६ अप्नः ७ गयः ८ जाः ९ अपत्यम् १० यहुः ११ सूनुः १२ नपात् १३ प्रजा १४ बीजम् १५ । इति पञ्चदशापत्य- नामानि । इति वेदनिघण्टौ । २ । २ ॥ (अस्त्र- विशेषे, क्ली । यथा, महाभारते । ५ । ९६ । ४० । “सन्तानं नर्त्तकं घोरमास्यमोदकमष्टमम् । एतैर्विद्धाः सर्व्व एव मरणं यान्ति मानवाः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-239-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संतान" आता है (36)
जहु संतान । संतति । औलादसूनु पुत्र । संतानप्रजा संतान । औलादसंतति बच्चे । संतान । औलादगोत्र संतति । संतानवंशधर कुल में उत्पन्न । वंशज । संतति । संतानस्तुक अपत्य । संतानप्रजातंतु संतान । औलादरेतज संतान । औलादसंततिक संतान । औलादपंचवृक्ष पाँच देववृक्ष जिनके नाम हैं— मंदार, पारिजात, संतान, कल्पवृक्ष और हरिचं…अंकज पुत्र । संतान । उ॰ बिधि एंकज उपदेस दिय रघुपति गुन जस गाव ।— प॰ रा॰, १ …औलाद संतान । संततिगर्भज गर्भ से उत्पन्न । संतानपंचतरु पाँच वृक्ष—मंदार, पारिजात, संतान, कल्पवृक्ष और हरिचंदनबरखुरदार पुत्र । बेटा । संतानबालबच्चे लड़के बाले । संतान । औलादतत वायुसव जल । पानीमूत निवद्ध । बाँधा हुआ । संयततंतु सूत । डोरा । तागा । यौ॰— तंतुकीठसंधि दो चीजों का एक में मिलाना । मेल । संयोगपोष्य पालने योग्य । पालनीय । जिसका पालन पोषण कर्तव्य हो । विशेष—माता, पिता, …प्रसव बच्चा जनने की क्रिया । जनन । प्रसूतिस्यूति सीना । सीवनप्रसृति फैलाव । विस्तारहर्षयित्नु आनंददायकवंशज बाँस का चावल या बीजदेवतरु देवताओं के वृक्ष । विशेष—स्वर्ग के वृक्ष पाँच माने जाते हैं—मंदार, पार…प्रजाति उत्पादन । प्रजननजनिमा उत्पत्ति । जन्मपौद छोटा पौधा । नया निकलता हुआ पेड़तुख्म बीज । दानापेशाब मूत । मूत्र । यौ॰—पेशाबखाना । मुहा॰—पेशाब करना = (१) मूतना । (२) अत्यं…यादगार वह पदार्थ जो किसी की स्मृति के रूप में हो । स्मृतिचिह्न । स्मारकलाभस्थान फलित जयोतिष के अनुसार जन्मकुंडल में लग्न से ग्यारहवाँ स्थान, जिसे देखक…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें