🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:44:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पोष्य
poṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोष्य १ वि॰ [सं॰] पालने योग्य । पालनीय । जिसका पालन पोषण कर्तव्य हो । विशेष—माता, पिता, गुरु, पत्नी, संतान, अभ्यागत, शरणागत इत्यादि पोष्य वर्ग में हैं ।
पोष्य २ संज्ञा पुं॰ भृत्य । नौकर । दास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोष्य mfn. thriving, well fed, RV.
abundant, copious, ib.
causing wealth or prosperity, AV.
to be nourished or fed or brought up or taken care of MBh.; Kāv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोष्य a. [पुष्-कर्मणि ण्यत्] 1 To be fed, nourished or supported. --2 Well-fed, thriving. --3 Causing prosperity. --4 Abundant, copious. --Comp. --पुत्रः, --सुतः an adopted son. --वर्गः a class of relatives, who must be nourished and protected.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोष्य त्रि० पुष--कर्मणि ण्यत् । १ पोषणीये । आवश्यके ण्यत् । २ अबश्यपोष्ये । अवश्यपोष्यश्च दर्शितो यथां “भरणं पोव्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफपोदयम् । प्रत्यवायोऽप्य- भरणे कर्त्तव्यन्तत् प्रयत्नतः । माता पिता गुरुः पत्नी त्वपत्यानि समाश्रिताः । अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोष्य- पर्गा अमी नव” काशी० ख० ४५ अ० । “ज्ञातिर्बन्धु- जनः क्षीणस्तथाऽनाथः समाश्रितः । अन्येऽप्यधनयुक्ताश्च पीष्यवर्ग उदाहृतः” दक्षसं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4422,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोष्यः, त्रि, (पुष्यते इति । पुष + ण्यत् ।) पोष- णीयः । पोषितव्यः । पुषधातोः कर्म्मणि यप्रत्यय- निष्पन्नः ॥ (यथा, राधातन्त्रे चतुर्द्दशपटले । “नन्दगोपस्य देवेशि ! कृष्णस्तु सर्व्वदा प्रियः । आत्मना जायते यस्तु आत्मजः स उदाहृतः । पोष्यः पुत्त्र इति ख्यातो नन्दस्य वरवर्णिनि ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-235-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पोष्य" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें