🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:12:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सव
sava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी ।
२. पुष्परस । पुष्पद्रव । मकरंद ।
३. यज्ञ ।
४. सूर्य ।
५. संतान । औलाद ।
६. चंद्रमा ।
७. सोमलता का रस निकालना (को॰) ।
८. बलि । तर्पण (को॰) ।
९. वह जो उत्पादन करता हो (को॰) ।
१०. अर्क या मदार का पौधा (को॰) ।
११. अनुज्ञा । आज्ञा । आदेश (को॰) ।
१२. प्रोत्साहन । उभारना । प्रेरणा करना (को॰) ।
सव २ वि॰ अज्ञ । मूर्ख । अनाड़ी ।
सव ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शव] दे॰ शव । उ॰— फिरत सृगाल सज्यौ सव काटत चलत सो सिर लै भागि । — सूर॰, ९ ।१५८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सव m. (fr. √ 3. सु) pressing out the juice of the Soma plant, RV.; ŚBr.; ŚāṅkhŚr.
pouring it out, L.
the moon, L.
सव n. the juice or honey of flowers, L.
2. सव m. (fr. √ 1. सू) one who sets in motion or impels, an instigator, stimulator, commander, VS.; ŚBr.
सव m. the sun (cf. सवितृ), L.
setting in motion, vivification, instigation, impulse, command, order (esp. applied to the activity of Savitṛ; dat. सवाय, ‘for setting in motion’), RV.; AV.; VS.; TBr.
N. of partic. initiatory rites, inauguration, consecration, Br.
a kind of sacrifice, Kauś.
any sacrifice, MBh.
a year (?), BhP. (see बहु-स्˚).
3. सव m. (fr. √ 2. सू) offspring, progeny, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1190,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सवः [सू-सु-अच्] 1 Extraction of Soma juice. --2 An offering, a libation. --3 A sacrifice. --4 The sun. --5 The moon. --6 Progeny. --7 A generator. --8 The Arka plant. --वं 1 Water. --2 The honey of flowers. --3 Extracting the Soma juice. --4 Making libations.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सव पु० सूयते सु--अच् । १ यज्ञे अमरः । २ सन्ताने मेदि० । अच् । ४ सूर्य्ये ४ अर्कवृक्षे ५ जले न० जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5262,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सवं, क्ली, (सूते रसानिति । सू + अच् ।) जलम् । इति जटाधरः ॥ पुष्परसः । इति केचित् ॥
सवः, पुं, (सूयते सोमोऽत्रेति । सू + अप् ।) यज्ञः । इत्यमरः । २ । ७ । १३ ॥ (यथा, महा- भारते । १ । ९४ । २५ । “राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजत् बहुभिः सवैः ॥”) सन्तानः । इति मेदिनी ॥ सूर्य्यः । चन्द्रः । इति केचित् ॥ (अज्ञे, त्रि । यथा, वाजसनेयसंहि- तायाम् । ९ । ३९ । “सविता त्वा सवानां सुवताम् ।” “सविता सवानां प्रसवानामज्ञानामाधिपत्ये हे यजमान त्वा त्वां सुवतां प्रेरयतु ।” इति तद्भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-311-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें