🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:40:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अध्वर
adhvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अध्वर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ । सोमयज्ञ ।
२. आकाश ।
३. वायु [को॰] ।
अध्वर २ वि॰
१. सरला
२. सावधान ।
३. अबाध ।
४. पुष्ठ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-ध्वर mfn. (√ ध्वृ), not injuring, AV.; TS.
अ-ध्वर (अस्), m. a sacrifice (especially the Soma sacrifice)
N. of a Vasu
of the chief of a family
अ-ध्वर n. sky or air, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (24,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अध्वर a. [न ध्वरति कुटिलो न भवति ध्वृ-अच्. न. त.; ध्वरतिर्हिंसाकर्मा तत्प्रतिषेधो निपातः अहिंस्रः Nir.] 1 Not crooked, not broken, uninterrupted; इमं यज्ञमवतामध्वरं नः Yv. 27. 17 (अध्वरं = अकुटिलं शास्त्रोक्तं). --2 Intent, attentive. --3 Durable, sound. --रः [अध्वानं सत्पथं राति ददाति फलत्वेन, रा-क] A sacrifice, a religious ceremony; also a Soma sacrifice; तमध्वरे विश्वजिति R. 5. 1. --रः --रं 1 Sky or air ( आकाश). --2 The second of the 8 Vasus. --Comp. --कल्पा an optional sacrifice (काम्येष्टि). --कांडं [ष. त.] part of the शतपथब्राह्मण which treats of sacrifices. --ग [अध्वरं गच्छति] [] intended for a sacrifice. --दीक्षणीया [ष. त.] consecration connected with an Adhvara; so ˚प्रायश्चित्तिः an expiation &c. --मीमांसा [ष. त.] N. of Jaimini's Pūrvamīmāṃsā. --श्रीः [ष. त.] glory of the Adhvara. --समिष्टयजुः n. N. of an aggregate of libations connected with a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0054-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अध्वर पु० अध्वानं सत्पथं राति रा + क । यज्ञे । “अध्वरे- ष्विष्टिनां पातेति” भट्टिः । “तमध्वरे विश्वजिति क्षितीश- मिति” रघुः । आकाशे निरुक्तकारः । अष्टवसुमध्ये द्विती- [] यवसौ च । नध्वरति कुटिला न भवति ध्वृ--अच् न० त० । अकुटिले च । दैव्या होतारा उर्द्ध्वमध्वरं न इति २७, १८ “इमं यज्ञमवतामध्वरं न” इति यजु० । २७, १७ अध्वरं “अकुटिलं शास्त्रोक्तमिति” वेददीपः । सावधाने त्रि० नडा० फक् । आध्वरायणः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0142-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अध्वरः, पुं, (अध्वानं सन्मार्गं राति ददाति अध्वन् + रा + कः उपपदसमासः ।) यज्ञः । वसुभेदः । सावधानः । इति मेदिनी ॥ (“तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-040-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें