🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:28:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रजा
prajā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. संतान । औलाद ।
२. वह जनसमूह जो किसी एक राजा के अधीन या एक राज्य के अंतर्गत रहता हो ।
३. राज्य के निवासी । रिआया । रैयत ।
४. प्रजनन । उत्पत्ति । उत्पादन (को॰) ।
५. शुक्र । वीर्य (को॰) ।
६. प्राणधारी । प्राण । जीव (को॰) ।
७. भारतीय गाँवों में छोटी जातियों के वे लोग जो बिना वेतन पाए ही काम करते हैं । विशेष—ऐसे लोगों को कभी किसी उत्सव पर अथवा ब्याह आदि में कुछ पुरस्कार दे दिया जाता है । नाऊ, बारी, भाट, नट, लोहार, कुम्हार, चमार, धोबी इत्यादि की गिनती 'प्रजा' में होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚जा f. See below.
प्रजा f. (ifc. f(आ). ; cf. प्र-ज above) procreation, propagation, birth, RV.; AV.
offspring, children, family, race, posterity, descendants, after-growth (of plants), RV. &c. &c.
a creature, animal, man, mankind
people, subjects (of a prince), ib.
seed, semen, VS. (cf. -निषेक)
an era, Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (658,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रजा1 (Changed to प्रजस् at the end of a Bah. compound, when the first member is अ, सु or दुस्; see R. 8. 32, 18. 29.) 1 Procreation, generation, propagation, birth, production. --2 Offspring, progeny, issue; children, brood (of animals); प्रजार्थव्रतकर्शितांगं R. 2. 73; प्रजायै गृहमेधिनां R. 1. 7; Ms. 3. 42; Y. 1. 269; so बकस्य प्रजा, सर्पप्रजा &c. --3 Posterity, descendants. --4 A creature. --5 Subjects, people, mankind; ननंदुः सप्रजाः प्रजाः [] R. 4. 3; प्रजाः प्रजाः स्वा इव तंत्रीयत्वा Ś. 5. 5 (where प्रजा has sense 2 also); R. 1. 7; 2. 73; Ms. 1. 8. --6 Semen. --Comp. --अध्यक्षः {1} an epithet of the sun. {2} of Dakṣa. --अंतकः Yama, the god of death; R. 8. 45. --ईप्सु a. desirous of progeny. --ईशः, --ईश्वरः the lord of men, a king, sovereign; R. 3. 68; 5. 32; 18. 29. --उत्पत्तिः, f. --उत्पादनं the raising up of progeny. --काम a. desirous of progeny. --कारः author of the creation. --तंतुः a line of descendants, lineage, race. --द a. {1} granting progeny. {2} removing barrenness. --दानं silver. --द्वारं N. of the sun. --नायः {1} an epithet of Brahmā. {2} a king, sovereign, prince; R. 2. 48; 10. 83. --निषेकः impregnation, seed (implanted in the womb); R. 14. 60. {2} offspring. --पः a king. --पतिः {1} the god presiding over creation; Ms. 12. 121. {2} an epithet of Brahmā; अस्याः सर्गविधौ प्रजपतिरभूच्चंद्रो नु कांतिप्रदः V. 1. 9. {3} an epithet of the ten lords of created beings first created by Brahmā; (see Ms. 1. 34). {4} an epithet of Viśvakarman, the architect of gods. {5} the sun. {6} a king {7} a son-in-law {8} an epithet of Viṣṇu. {9} a father, progenitor. {10} the penis. {11} a sacrifice. --पालः, पालकः a king, sovereign. --पालिः an epithet of Śiva. --पाल्यं royal office --वृद्धिः f. increase of progeny. --सृज् m. an epithet of Brahmā; Śi. 1. 28. --हित a. beneficial to children or people. --(तं) water. [1] Correction submitted by on 20170110. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/332,. note: wrong anusvara.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0730-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजा स्त्री प्र + जन--ड । १ सन्ततौ २ जने च अमरः “नञ्दुःसुभ्यः परस्य बहु० असिच्समा० । अप्रजाः दुः प्रजाः । ३ जनने च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4433,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजा, स्त्री, (प्रजायते इति । प्र + जन् + “उप- सर्गे च संज्ञायाम् ।” ३ । २ । ९९ । इति डः ।) सन्ततिः । पितृमातृगुणदोषेण प्रजा विभिन्ना भवति । यथा, अग्निपुराणे । “मातॄणां शीलदोषेण पितृशीलगुणेन च । विभिन्नास्तु प्रजाः सर्व्वा भवन्ति भवशीलि- नाम् ॥” जनः । इत्यमरः । ३ । ३ । ३२ ॥ (यथा, रघुः । १ । २४ । “प्रजानां विनयाघानात् रक्षणात् भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥” उत्पत्तिः । यथा, ऋग्बेदे । १० । ७२ । ९ । “प्रजायै मृत्यवे त्वत्पुनमार्त्ताण्डमाभरत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-249-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रजा" आता है (20)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें