🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:02:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रजागर
prajāgara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रजागर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. प्राण ।
३. जागरण । जगना ।
४. नींद न आने का रोग ।
५. सुरक्षा करनेवाला । रक्षक जन (को॰) ।
६. सावधानी । सतर्कता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚जागर mfn. one who wakes, waking, MBh. &c.
प्र-˚जागर m. a watchman, guardian, BhP.
N. of Viṣṇu, MBh.
waking, watching, attention, care (also pl.), MBh.; Kāv. &c.
waking up (intr.), Kām.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (659,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रजागरः 1 Lying awake at night, sleeplessness; स राजर्षिरिमानि दिवसानि प्रजागरकृशो लक्ष्यते Ś. 3; प्रजागरात्खिलीभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः Ś. 6. 21. --2 Vigilance, carefulness. --3 A guardian. --4 An epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0730-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजागर पु० प्र + जागृ--अप् । प्रकर्षेण जागरणे १ निद्रा- क्षये हला० । कर्त्तरि अच् । २ विष्णौ “पुष्पहासः प्रजा- गरः” विष्णुस० “नित्यं प्रबुद्धत्वात् प्रजागर्त्तीति प्रजा- गरः” भा० प्रजागरयति णिच्--अच् । ३ अप्सरोभेदे स्त्री भा० व० ४३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4433,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रजागरः, पुं, (प्र + जागृ + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति भावे अप् ।) प्रकर्षेण जागरणम् । इति हलायुधः ॥ यथा, अग्निपुराणे । “देवतानां पितॄणाञ्च घोरं कृत्वा प्रजागरम् । त्रेतायुगे चतुर्थांशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान् ॥” (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११५ । “आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः ॥” “नित्यबुद्धस्वरूपत्वात् प्रजागरः ।” इति तद्- भाष्यम् ॥ प्राणः । यथा, भागवते । ४ । २७ । १५ । “ते चण्डवेगानुचराः पुरञ्जनपुरं यदा । हर्त्तुमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत् प्रजागरः ॥” “प्रजागरः प्राणः ।” इति तट्टीकायां स्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-249-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रजागर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें