🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:27:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संतति
saṃtati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संतति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सन्तति]
१. बच्चे । संतान । औलाद ।
२. प्रजा । रिआया ।
३. गोत्र ।
४. विस्तार । प्रसार । फैलाव ।
५. समूह । दल । झुंड ।
६. किसी बात का लगातार होते रहना । अविच्छिन्नता ।
७. मार्कंडेय पुराण के अनुसार ऋतु की पत्नी का नाम जो दक्ष की कन्या थी ।
८. अनुभूति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-तति f. stretching or extending along, expanse, continuity, uninterruptedness, TS. &c. &c.
causal connection (of things), MBh. i, 291 (Nīlak.)
a continuous line or series or flow, heap, mass, multitude, MBh.; Kāv. &c.
density, intensity (of darkness), Rājat.
uninterrupted succession, lineage, race, progeny, offspring, Mn.; MBh. &c.
continued meditation (= धी-स्˚), Prab.
disposition, feeling, Divyāv.
= -होम, ŚBr.
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Kratu (cf. सं-नति), MārkP.
सं-तति m. N. of a son of Alarka, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संततिः f. 1 Stretching across, spreading along. --2 Extent, expanse, extension. --3 Continuous line or flow, series, row, range, succession, continuity; चिंतासंततितंतुजालनिबिडस्यूतेव लग्ना प्रिया Māl. 5. 10; कुसुमसंततिसंततसंगिभिः Śi. 6. 36. --4 Perpetuation, uninterrupted continuance; निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः R. 3. 1. --5 A race, lineage, family. --6 Offspring, progeny; सततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे R. 1. 69. --7 A heap, mass; (अलं) सहसा संतीतमंहसां विहंतुं Ki. 5. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्तति स्त्री सन्तन्यते सम् + तन--क्तिच् । १ गोत्रे अमरः । २ पुत्रे ३ कन्यायाञ्च विश्वः । भावे क्तिन् । ४ विस्तारे ५ प ङक्तौ ६ अविच्छिन्नधःरायाञ्च विश्वः । मलतिश्च दैशिकी कालिकी च । तत्र दैशिकी तैलादीनां, कालिकी ज्ञानसुखादीनाम् । तत्र दैशिकसलतित्वं स्वा- धिकरणदेशीयनानावच्छेदकवृत्तिधर्मत्वं तच्च मूर्त्तानामेव कालिकसलतित्वञ्च नानाकालीनकार्य्यमात्रवृत्तिधर्मत्वम्, मुक्तिवादे गङ्गेशः तच्च मूर्त्तामूर्त्तयोरत एव वृक्ष दु स्व- ज्ञानादिसन्ततिर्भवतीति तदुक्तं तत्रैव “दैवदत्तवृत्तिदुःखत्वं दुःखत्वं वा स्वाश्रयसमानकालीनध्वं सप्रतियोगिवृत्ति कार्य्यंमात्रवृत्तिधर्मत्वात् सन्ततित्वाद्वेत्युक्त्वा सन्ततित्वं च नानाकालीनकार्य्यमात्रवृत्तिधर्मत्वम्” इत्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्ततिः, स्त्री, (सम् + तन + क्तिन् ।) गोत्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १ । ६९ । “सन्ततिः शुद्धवंश्याहि परत्रेह च शर्म्मणे ॥”) पंक्तिः । (यथा, कथासरित्सागरे । ११ । ५१ । “तत् श्रुत्वा नेत्रयुगलात् सरागादश्रुसन्ततिम् । हृदयाद्धीरताञ्चापि समं कन्या मुमोच सा ॥”) विस्तारः । (यथा, भागवते । १ । ४ । १९ । “व्यदधात् यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्व्विधम् ॥”) परस्पराभवः । पुत्त्रः । कन्या । इति विश्वः ॥ (यथा, स्मृतिः । “सन्तत्या पितॄणन्तु शोधयित्वा परिव्रजेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-238-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संतति" आता है (21)
जहु संतान । संतति । औलादसंतान बालबच्चे । लड़के बाले । संतति । औलादगोत्र संतति । संतानवंशधर कुल में उत्पन्न । वंशज । संतति । संतानऔलाद संतान । संततिदीकरा संतति । बेटा । वत्स । पुत्रतंतु सूत । डोरा । तागा । यौ॰— तंतुकीठछल्ली कच्ची दीवार की रक्षा के लिये उससे लगाकर उठाई हुई पक्की दीवारप्रवर श्रेष्ठ । बडा । मुख्य । प्रधान । जैसे, वीर- प्रवरकुक्षि पेट । यौ॰— कुक्षिसरि(१) पेटू ।(२)स्वार्थीस्यूति सीना । सीवनप्रसूति प्रसव । जननप्रसृति फैलाव । विस्तारवंशज बाँस का चावल या बीजपरंपर एक के पीछे दूसरा ऐसा क्रम । अनुक्रम । चला जाता हुआ सिलसिलापरंपरा एक के पीछे दूसरा ऐसा क्रम (विशेषतः कालक्रम) । अनुक्रम । पूर्वांपर क्रम…प्रजाति उत्पादन । प्रजननजनिमा उत्पत्ति । जन्मकच्चे पक्के दिन संज्ञा पुं॰नुत्फा बीर्य । शुक्र । मूहा॰—नुत्फा ठहरना = गर्भ रहना । यौ॰—नुत्फाहरामनामलेवा नाम लेनेवाला । नाम स्मरण करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें